Bρέθηκε ασύλητος μυκηναϊκός θολωτός τάφος - Συγκλονίζουν τα ευρήματα στην Άμφισσα

Ανήκει στα συγκλονιστικά αρχαιολογικά ευρήματα της χρονιάς που πέρασε. Ο ασύλητος μυκηναϊκός θολωτός τάφος της Άμφισσας αποκαλύπτει τώρα τα μυστικά του.

Πρόκειται για μνημείο μοναδικό. Το πρώτο του είδους του που γίνεται γνωστό στη Δυτική Λοκρίδα και ένα από τα ελάχιστα που έχουν εντοπιστεί στη Στερεά Ελλάδα.

Η ανασκαφή του πρόσφερε καταπληκτικά κινητά ευρήματα. Αγγεία, δαχτυλίδια, σφραγιδόλιθους με ζωικά, φυτικά και γραμμικά μοτίβα, γυναικεία και ζωόμορφα ειδώλια.

Όλα τα αντικείμενα συνόδευσαν και στόλισαν τους νεκρούς του τάφου στην τελευταία τους κατοικία, πριν από 2.300 με 2.100 χρόνια. Όπως αποκαλύπτει η προκαταρκτική μελέτη του μνημείου, τα κινητά ευρήματα γλίτωσαν παρά τρίχα από τα χέρια επίδοξων τυμβωρύχων, που προσπάθησαν αλλά δεν κατάφεραν να εισχωρήσουν στο εσωτερικό του τάφου.

Σε αντίθεση, δηλαδή, με αυτό που συνέβη στο λαμπρό ταφικό μνημείο της Αμφίπολης. Μαζί με το μυκηναϊκό θολωτό τάφο, που βρέθηκε σε μικρή απόσταση από την Άμφισσα, αποτελούν τις δύο κορυφαίες αρχαιολογικές ανακαλύψεις για το 2014.

Η πρώτη παρουσίαση του ευρήματος θα γίνει από τη διευθύντρια της Εφορείας Αρχαιοτήτων Φωκίδας Αθανασία Ψάλτη και τον αρχαιολόγο Νίκο Πετρόχειλο, στο πλαίσιο ημερίδας με θέμα «Το αρχαιολογικό έργο στη Φωκίδα (2010-2014)», που θα πραγματοποιηθεί το ερχόμενο Σάββατο στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών (στις 17:00) με ομιλητές καταξιωμένους αρχαιολόγους οι οποίοι έχουν εντρυφήσει στην έρευνα και την προστασία των μνημείων της περιοχής.

Ο μυκηναϊκός τάφος διασώζεται σε εντυπωσιακό βαθμό. Σύμφωνα με τους μελετητές, «διαθέτει μακρύ δρόμο μήκους 9 μέτρων, βαθύ στόμιο και κυκλικής κάτοψης ταφικό θάλαμο με εσωτερική μέγιστη διάμετρο 5,90 μ. και δάπεδο το οποίο καλύπτεται με στρώμα κονιάματος». Η ανωδομή της θόλου έχει καταρρεύσει, ωστόσο «τα τοιχώματα του θαλάμου διατηρούνται σε ύψος 3 μέτρων».

13ος έως 11ος αιώνας π.Χ.

Σύμφωνα με την προκαταρκτική μελέτη, «ο τάφος χρησιμοποιήθηκε για περισσότερους από δύο αιώνες, από τον 13ο έως τον 11ο αιώνα π.Χ.».

Οι νεκροί ενταφιάζονταν στο δάπεδο με τα προσωπικά τους αντικείμενα μέχρι την πλήρη αποσύνθεσή τους. Στη συνέχεια «τα λείψανα των πρωιμότερων ταφών παραμερίζονταν κοντά στα τοιχώματα του τάφου, προκειμένου να δημιουργηθεί ικανός χώρος για τις νεότερες ταφές».

Εξαιτίας αυτής της πρακτικής «βρέθηκε μεγάλη ποσότητα οστεολογικού υλικού που είχε σωρευτεί χωρίς τάξη περιμετρικά στα τοιχώματα του θαλάμου».

Πλούσια σοδειά

Πλούσια ήταν η σοδειά των κινητών ευρημάτων που ήρθαν στο φως. «Αρκετά αγγεία, κυρίως ψευδόστομοι αμφορείς, μικρά αγγεία για την αποθήκευση αρωματικών ελαίων, ειδώλια, χάλκινα αντικείμενα, όπως μια αιχμή δόρατος, ένα σπαθί και ένα βαθύ κύπελλο καθώς και μεγάλος αριθμός κοσμημάτων, δαχτυλίδια κυρίως χάλκινα και ένα χρυσό που φέρει έγγλυφη διακόσμηση με παράσταση βοοειδών, εύρημα ιδιαίτερα σπάνιο και πολύτιμο, ψήφοι από ημιπολύτιμους λίθους που συνθέτουν περιδέραια και σφαγιδόλιθοι, πολλοί από τους οποίος φέρουν έγγλυφη διακόσμηση με θέματα εμπνευσμένα από το ζωικό βασίλειο».

Η πλήρης επιστημονική δημοσίευση των ευρημάτων θα γίνει από ομάδα αρχαιολόγων και αναμένεται να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για την τοπογραφία της περιοχής, τα ταφικά έθιμα και τη διακίνηση πολύτιμων αντικειμένων κατά τη 2η χιλιετία π.Χ.

Τμήμα ειδήσεων defencenet.gr

Συνέδριο με τίτλο: «Το Κάστρο των Σαλώνων (Άμφισσας). Ιστορική Διαδρομή - Δυνατότητες και Προοπτική Ανάδειξης»

Ο Δήμος Δελφών, η 24η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων και η Ι΄ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων, στο πλαίσιο της κοινής τους προσπάθειας για την προστασία, την ανάδειξη και την αποκατάσταση του εμβληματικού μνημείου της Άμφισσας, του φημισμένου Κάστρου των Σαλώνων, συνδιοργανώνουν συνέδριο με τίτλο: «Το Κάστρο των Σαλώνων (Άμφισσας). Ιστορική Διαδρομή - Δυνατότητες και Προοπτική Ανάδειξης», στο Πνευματικό Κέντρο Άμφισσας στις 22, 23 και 24 Νοεμβρίου 2013.

Στο οργανωτικό σχήμα του Συνεδρίου συμμετέχουν επίσης η Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων του ΥΠ.ΠΟ.Α. και η Εταιρεία Φωκικών Μελετών, ενώ η Τιμητική Επιτροπή του Συνεδρίου απαρτίζεται από σημαντικές προσωπικότητες του πνεύματος και του ακαδημαϊκού χώρου: τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Φωκίδας, κ.κ. Αθηναγόρα, τον Καθηγητή Φιλοσοφικής Σχολής Ε.Κ.Π. Αθηνών κ. Σπύρο Ευαγγελάτο (Πρόεδρο της Ακαδημίας Αθηνών), την κ. Λίνα Μενδώνη (Γενική Γραμματέα του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού), τον Καθηγητή Βυζαντινής Φιλολογίας Ε.Κ.Π. Αθηνών κ. Αθανάσιο Μαρκόπουλο (Διευθυντή του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών), την κ. Μαρία Ανδρεαδάκη – Βλαζάκη (Προϊσταμένη Γενικής Διεύθυνσης Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού) και τον Καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Πέτρο Θέμελη.

Στόχοι του συνεδρίου είναι: α) να φωτιστεί η διαδρομή και ο ρόλος του εμβληματικού μνημείου της πόλης από την αρχαιότητα μέχρι τη σύγχρονη εποχή σε σύνδεση με τα σημαντικά ιστορικά γεγονότα που έλαβαν χώρα στην Άμφισσα και στην ευρύτερη περιοχή, β) να εντοπιστούν τα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα το μνημείο, γ) να προβληθεί η αναγκαιότητα αλλά και να διερευνηθεί η δυνατότητα αποκατάστασης και ανάδειξης του Κάστρου ως ενός μνημείου μείζονος σημασίας, όπως έχει συμβεί και σε ανάλογες περιπτώσεις, δεδομένου ότι συγκεντρώνει εξαιρετικά χαρακτηριστικά και έχει διαδραματίσει εξέχοντα ρόλο στην ελληνική ιστορία, δ) να συντονιστούν και να ενταθούν οι προσπάθειες εξεύρεσης των πόρων που απαιτούνται για την εκπόνηση της σειράς των απαραίτητων μελετών με τελικό στόχο την αποκατάσταση του μνημείου και ε) να καταγραφούν με πληρότητα οι άμεσες παρεμβάσεις διαχειριστικού τύπου, που μπορούν να αναβαθμίσουν το Κάστρο, έως ότου επιτευχθεί η πλήρης αποκατάσταση του. 

            Στις παράλληλες εκδηλώσεις του συνεδρίου, που θα λάβουν χώρα στο Πνευματικό Κέντρο Άμφισσας κατά τη διάρκεια αυτού, συμπεριλαμβάνονται: α) Φωτογραφική και εικαστική έκθεση με τίτλο «Το Κάστρο των Σαλώνων στο χθες και στο σήμερα» και β) Ανάγνωση αποσπασμάτων, σε επιμέλεια Δημητρίου Κανέλλου, από το γνωστό θεατρικό έργο του Σπυρίδωνος Λάμπρου «Ο τελευταίος Κόμης των Σαλώνων», όπως αυτό αποδόθηκε στη νέα ελληνική γλώσσα από τους φιλολόγους Δημήτρη Παλούκη και Γιάννη Κολιαβά.

            Πιστεύουμε ότι το συγκεκριμένο συνέδριο μπορεί να αποτελέσει ορόσημο για την ανάδειξη της μεγάλης αρχαιολογικής και ιστορικής αξίας του Κάστρου της Άμφισσας, αλλά και των δυνατοτήτων που το μνημείο αυτό έχει ως ένας σύγχρονος πια τόπος πολιτισμικής δημιουργίας και δράσης και ταυτόχρονα ως σημαντικός τουριστικός πόλος του Δήμου Δελφών.

Ως εισηγητές συμμετέχουν καταξιωμένοι επιστήμονες προερχόμενοι απ’ τις συναρμόδιες Υπηρεσίες του ΥΠ.ΠΟ.Α., από Πανεπιστήμια της χώρας μας και της Ευρώπης, αλλά και αξιόλογοι τοπικοί ερευνητές και μελετητές, σύμφωνα με το αναλυτικό πρόγραμμα που πολύ σύντομα θα δημοσιευτεί.

Επειδή η κοινωνική συμμετοχή και ευαισθητοποίηση αποτελεί κρίσιμο παράγοντα στο φιλόδοξο εγχείρημα που ξεκινά με τη συγκεκριμένη διοργάνωση, παροτρύνουμε τους συνδημότες μας και τους φίλους της περιοχής να στηρίξουν ενεργά τις εργασίες του Συνεδρίου και να λάβουν μέρος σ’ αυτό, κυρίως όμως να συνεισφέρουν με το ενδιαφέρον τους και την ενεργή παρουσία τους στη μακρόχρονη προσπάθεια που θα απαιτηθεί, προκειμένου το Κάστρο των Σαλώνων να λάβει τη θέση που του αρμόζει ανάμεσα στα κορυφαία μνημεία της χώρας μας.

---

Άμφισσα, 7 Νοεμβρίου 2013

Εκ μέρους της Οργανωτικής Επιτροπής

Νικόλαος Φουσέκης Δήμαρχος Δελφών

Μαρία-Φωτεινή Παπακωνσταντίνου     Προϊσταμένη ΙΔ΄ Ε.Π.Κ.Α. -      Aναπλ. Προϊσταμένη 24ης Ε.Β.Α.

Αθανασία Ψάλτη Προϊσταμένη Ι΄ Ε.Π.Κ.Α.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΗΡΩΩΝ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΥΣ ΠΟΛΕΜΟΥΣ

Ξεφυλλίζοντας το περιοδικό ΕΛΛΑΣ του έτους 1913, κατά την περίοδο των Βαλκανικών πολέμων δηλαδή, βλέπουμε πολλές φωτογραφίες Ελλήνων πολεμιστών, πεσόντων ή τραυματιών που έδωσαν το αίμα τους για την Πατρίδα. Μέσα από τις πολλές αυτές φωτογραφίες, υπάρχουν και ήρωες από την περιοχή μας και συγκεκριμένα από Άμφισσα, Αράχωβα, Δεσφίνα, Λιβαδειά και Χρισσό, τις οποίες ξεχώρισα και σας παρουσιάζω.

http://rakopolio.blogspot.gr

Ο ερχομός των προσφύγων στην Ιτιά

Η Ιτέα, το πρώτο τέταρτο του 20ου αιώνα
(από το αρχείο της Γεωργίας Ν. Κουτσοκλένη, προσφορά
για το βιβλίο του Δημ. Κολοβού"Η Ιτέα Παρνασσίδας-ΧΡΟΝΙΚΟ")

Τον Οκτώβριο του 1922, ενώ ακόμη δεν είχε διευκρινιστεί το μέγεθος της Μικρασιατικής τραγωδίας σε όλες του τις οδυνηρές διαστάσεις, κατέπλευσαν στο μικρό λιμάνι της πόλης μας τα πρώτα καράβια που δεν μετέφεραν τρόφιμα ή εμπορεύματα, αλλά ανθρώπινες σκιές, τους ρακένδυτους και παντελώς αποστερημένους από κάθε περιουσιακό στοιχείο, πρόσφυγες της Ιωνικής γης.

Η στρατιωτική κυβέρνηση, συγκεκριμένα η "Επανάσταση" των Πλαστήρα και Γονατά που είχε καταλύσει το Κωνσταντινικό κράτος θεωρώντας το αποκλειστικά υπεύθυνο για εκείνη την εθνική καταστροφή, προσπαθούσε να διαμοιράσει -κατά την κρίση της πάντα- τους εξαθλιωμένους μικρασιάτες σε κάθε διαθέσιμη περιοχή της χώρας, ώστε να πετύχει την ομαλή και σταδιακή ένταξή τους στην οικονομική και κοινωνική ζωή.

Εκτός της Ιτέας λοιπόν, οι πρόσφυγες προορίζονταν να εγκατασταθούν επίσης στις γειτονικές πόλεις και χωριά, όπως η Άμφισσα, το Χρισσό και οι Δελφοί. Τις πρώτες όμως ώρες κανείς τους δεν έκανε άλλη σκέψη παρά μόνο την καρδιά τους ζέσταινε η ελπίδα για τον επαναπατρισμό, όπως είχε συμβεί άλλωστε στον "πρώτο διωγμό", κατά τη διάρκεια του Α΄ παγκοσμίου πολέμου.

Τούτη τη φορά όμως, τα πράγματα ήταν πολύ διαφορετικά. Οι εθνικιστική ηγεσία της Τουρκίας ήταν αποφασισμένη να μην επιτρέψει την επάνοδο των διωχθέντων και έλαβε προς τούτο κάθε απαραίτητη ενέργεια. Οι οικίες και οι περιουσίες των χριστιανών της Μικράς Ασίας λεηλατήθηκαν, καταπατήθηκαν και περιήλθαν στην κατοχή γηγενών, οι οποίοι μεταφέρθηκαν για το σκοπό αυτό από τα βάθη της Ανατολίας και εγκαταστάθηκαν στα μικρασιατικά χώματα. Καμμία προοπτική δεν υπήρχε λοιπόν για την επιστροφή και αυτό αργά ή γρήγορα έγινε συνείδηση στους ξεριζωμένους.

Το διάλειμμα της ελιάς στην "Αποθήκη" (1930)
Από το αρχείο του ιατρού Δημ. Ι. Κολοβού

Δημιουργήθηκαν τότε δυο προσφυγικοί συνοικισμοί στην Ιτιά, ο ανατολικός και ο δυτικός και οι μικρασιάτες περιθωριοποιήθηκαν από την υπόλοιπη κοινότητα. Τα μεροκάματα ήταν δύσκολα, αφού η Ελλάδα πάλευε να ορθοποδήσει με τα πενιχρά οικονομικά της δεδομένα να μην επιτρέπουν αισιόδοξες σκέψεις. Γρήγορα, αναπτύχθηκε εχθρικό κλίμα μεταξύ ντόπιων και νεοφερμένων. Οι μεν έβλεπαν τους δε σαν μια απειλή, σαν μια αναπάντεχη κακοτυχία που περιόρισε τη δουλειά για αυτούς και τους προκαλούσε οικονομική ζημία, οι δε, πικραμένοι από τη μοίρα και την κακή τους κατάσταση, απομακρύνονταν ολοένα και περισσότερο και κλείνονταν στο στενό τους περίγυρο, ενώ συχνά γίνονταν και αντικείμενο στυγνής εκμετάλλευσης, από τους προύχοντες της περιοχής.

Χρειάσθηκε να περάσουν πάρα πολλά χρόνια, έως ότου οι δυο "πλευρές" συμβιβασθούν και χαράξουν, τελικά, κοινή πορεία προς την ευημερία και την προκοπή. Στα τέλη της δεκαετίας του '50, οι διαχωριστικές γραμμές είχαν καταλυθεί και επιτέλους, οι Ιτιώτες, σε κλίμα αδελφοσύνης και ομόνοιας, βάδισαν προς το ελπιδοφόρο μέλλον, με εμπεδωμένο πια το αίσθημα ευθύνης προς τους εαυτούς τους αλλά και τους απογόνους τους.

http://iteafwkidas.blogspot.gr/2012/08/blog-post_5746.html

ΟΙ ΓΕΡΟΙ ΤΗΣ ΑΡΑΧΩΒΑΣ

"Δεν  πρέπει να νομίσετε ότι η Αράχωβα του Παρνασσού, το χωριό όπου ο Καραϊσκάκης κέρδισε την ονομαστή νίκη του 1826, είναι ο τόπος όπου αποκλειστικά και μόνον βασιλεύουν τα γεράματα. Υπάρχουν νιάτα ζωντανά που μπορείτε να τα συναντήσετε στις πλατείες του χωριού, κάτω από τα πλατάνια του πολιούχου της μικρής αυτής πολιτείας που έχει σήμερα περίπου 5000 κατοίκους. Το χωριό αυτό με την ιδιότυπη βουνίσια ομορφιά του έχει επίσης  όμορφα κορίτσια ντυμένα με τις τοπικές ενδυμασίες των, που τις δούλεψαν οι ίδιες στον αργαλειό τους.

Δίπλα όμως στους καινούργιους αυτούς ανθρώπους υπάρχει η επιβλητική και λεβέντικη αραχωβίτικη γερουσία, η οποία και προσδίδει στο χωριό μια εντελώς δική του όψη. Λίγο ψηλότερα από τα τελευταία σπίτια του χωριού, στις κορυφές του Παρνασσού, τα έλατα χαίρονται το δικό τους βασίλειο. Στις προσβάσεις του βουνού, στους στενούς δρομίσκους της Αράχωβας υπάρχουν οι γέροι, αυτοί που μοιάζουν με τα ψηλόκορμα έλατα. Φύτρωσαν όμως χαμηλότερα από το κανονικό τους υψόμετρο.

Η Αράχωβα είναι πολύ κοντά στην Αθήνα. Είναι χωριό με μεγάλη κίνηση και αποτελεί μια ευχάριστη προεισαγωγή για το Δελφικό τοπίο που έρχεται αμέσως ύστερα από αυτήν. Με τις σημερινές οδικές βελτιώσεις που έχουν γίνει στο δρόμο Λεβαδείας – Αραχώβης έχει γίνει τώρα πιο εύκολη και το αυτοκίνητο χρειάζεται 3 με 3 ½ ώρες για το χωριό.

Η Αράχωβα προβάλλει μπροστά σας ξαφνικά σε μια στροφή του ανηφορικού δρόμου. Παρουσιάζεται στα μάτια σας την ώρα που  δεν περιμένετε να δείτε τίποτε για να σας υποδηλώσει την παρουσία ανθρώπων μέσα στα ψηλώματα εκείνα του βουνού. Είναι ένα χωριό με μια εντελώς δική του αρχιτεκτονική και μ’ ένα ιδιότυπο πύργο, όπου σ’ αυτόν υπάρχει το ρολόι.

Ταξίδευα την τελευταία ημέρα του χρόνου για την Αράχωβα. Ένα μήνυμα από κάποιον φίλο μου μας καλούσε να δεχθούμε το καλωσόρισμα του χρόνου  στα ψηλώματα του Παρνασσού με πραγματικό χιόνι και έλατα. Από τη Λειβαδιά κι’ ύστερα κι’ ενώ συνεχώς σκαρφαλώναμε το βουνό το χιόνι μας προειδοποιούσε όλο και περισσότερο για την παρουσία του. Η Αράχωβα μας δέχθηκε αργά την νύκτα χιονισμένη μα γεμάτη ζωή στα καταστήματα και τις ταβέρνες.

Ανάμεσα στην πολυπληθή πελατεία που περίμενε το φθάσιμο του Αι’ Βασιλειού για να τον χαιρετίσει ήσαν και οι γέροι, οι εβδομηντάρηδες Αραχωβίτες, που καθισμένοι στα τραπεζάκια τους έπιναν το γνωστό κοκκινέλι και κάπου – κάπου καμιά ελιά για μεζέ ή λίγη νόστιμη φέτα. Ο μπάρμπα Τσελεπής ο γνωστότατος πρωτόγερος της Αράχωβας καθόταν κι’ αυτός στο τραπέζι και με την δική του συντροφιά έπινε το κρασί του. Είναι ο περισσότερο γνωστός γέρος του χωριού. Τον ξέρουν επίσης εκατοντάδες ξένοι που πέρασαν από το χωριό και μερικοί από αυτούς θυμούνται τον φουστανελά με τα αιώνια γεράματα. Άλλοι πάλι όταν συναντούν Αραχωβίτες ρωτούν ανάμεσα στ’ άλλα τι γίνεται ο γέρο Τσελεπής.

Το χωριό από μια παλαιά παράδοση έχει δώσει στους γέρους του μια εντελώς ξεχωριστή θέση. Φυσικά παντού τιμούν τα γεράματα μα αυτό που γίνεται στην Αράχωβα δεν έχει ακριβός σχέση με μόνον τον σεβασμό της ηλικίας. Είναι μια πρωτοκαθεδρία που παραχωρείται στους λεβεντόγερους εκείνους που παρά τα χρόνια στέκουν μέσα στο χωριό υψηλοί γεμάτοι ζωή επιβεβαιώνοντας έτσι την  βιολογική δύναμη, τις βαθιές ρίζες της φυλής. Τι άλλο νόημα μπορεί να έχει η εντελώς τιμητική θέση που έχουν στο πανηγύρι του πολιούχου της Αραχώβης, Αγίου Γεωργίου, όταν αυτοί με τον χορό τους, τον χορό των γερόντων ανοίγουν την γιορτή ; Ή τι άλλο μπορεί να αποδεικνύει ο περίεργος εκείνος αγώνας στην ανηφοριά του βουνού όπου αγωνίζονται γέροντες για το βραβείο ;

Κάθε τόπος έχει τις δικές του ομορφιές και τα δικά του προϊόντα. Στην κάθε περιοχή της Ελλάδος οι άνθρωποι έχουν τα δικά τους προτερήματα. Η Αράχωβα του Παρνασσού ανάμεσα στα άλλα της προσόντα έχει το προνόμιο να ζουν εκεί οι ευσταλείς αυτοί γέροι, τους οποίους το χωριό τους παρουσιάζει με υπερηφάνεια στους ξένους που το επισκέπτονται."

     

Πριν από λίγα χρόνια μου έκαναν δώρο την παραπάνω φωτογραφία και δεν πίστευαν τα μάτια μου αυτό που έβλεπαν. Όταν σκέφτηκα να την δημοσιεύσω μου έρχονταν χιλιάδες σκέψεις και συναισθήματα στο μυαλό μου αλλά δεν μπορούσα να τα εκφράσω ή να τα αποτυπώσω, ώσπου βρήκα το  κείμενο αυτό που δημοσιεύτηκε το 1957 στο περιοδικό ΑΤΛΑΝΤΙΣ που εκδιδόταν στην Αμερική από την Ελληνική ομογένεια, και πιστεύω ότι δεν υπάρχει πιο τέλεια περιγραφή για αυτή την φωτογραφία.

Σημείωση : Φωτογραφία και κείμενο είναι της ίδιας εποχής.

http://rakopolio.blogspot.gr/2012/08/blog-post_5109.html

ΑΜΦΙΣΣΑ (ΣΑΛΩΝΑ)

Αρχαιότατη πόλη, «πόλη-κράτος» και μητρόπολη των Εσπερίων Λοκρών με 70.000 κάτοικους (κατά τον περιηγητή Παυσανία 180 μ.Χ.).

Πήρε το όνομά της ή από την κόρη του Μάκαρος (γιου του Αιόλου) Άμφισσα ή από το ρήμα αμφιέννυμι (=περιβάλλω ενδΰω τινά), επειδή περιβάλλεται από βουνά. Το 338 π.Χ. κατά το Γ’ Ιερό Πόλεμο καταστράφηκε από το Φίλιππο, το 30 π.Χ. εποικίσθηκε από τους Αιτωλούς και έγινε πολυάνθρωπη. Στους ύστερους Βυζαντινούς χρόνους πήρε το όνομα Σάλωνα και στο μεσαίωνα την κυρίευσαν οι Φράγκοι και την έκαναν έδρα Βαρωνίας (Βαρωνία Σαλώνων La Sola, με τη δυναστεία Στρομονκούρ). Στον απελευθερωτικό αγώνα του 1821 ήταν η πρώτη πόλη της Ρούμελης που επαναστάτησε με τον Πανουργιά, τον Γκούρα και τον Ησαΐα Επίσκοπο Σαλώνων. Στις 27 Μαρτίου ο Πανουργιάς κατέλαβε την πόλη και στις 10 του Απρίλη κυριεύτηκε το Κάστρο των Σαλώνων. Τα Σάλωνα (Άμφισσα) έγιναν στη συνέχεια η πρωτεύουσα της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδας με την ίδρυση του Αρείου Πάγου των Σαλώνων, όπου ψηφίστηκε το Σύνταγμα της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδας.

Σήμερα η Άμφισσα είναι πρωτεύουσα του Νομού Φωκίδας, με 12.000 κατοίκους περίπου και έδρα όλων των Δημοσίων Υπηρεσιών. Έχει σύγχρονο Κρατικό Νοσοκομείο, Πρωτοδικείο, Πνευματικό Κέντρο, Πρεβαντόριο Κρατουμένων, Αρχαιολογικό και λαογραφικό μουσείο, Δημοτική Βιβλιοθήκη 40.000 τόμων που εμπλουτίζεται διαρκώς, Δημοτική Φιλαρμονική και Χορωδία, Δημοτικό Ωδείο και Εικαστικό Εργαστήρι, Πολιτιστικούς και Αθλητικούς Συλλόγους. Βασική ενασχόληση των κατοίκων της είναι η ελαιοκαλλιέργεια.

Επίσης, στην πόλη λειτουργούν Τ.Ε.Ι. (Τμήμα Τουριστικών Επιχειρήσεων), Ενιαίο Λύκειο, Τ.Ε.Ε., δύο Γυμνάσια, Εσπερινό Γυμνάσιο, Ι.Ε.Κ., Δημοτικά Σχολεία, Νηπιαγωγεία, Βρεφονηπιακοί Σταθμοί και Νοσηλευτική Σχολή. Επιζούν ακόμη, ενάντια στη φθορά του χρόνου παραδοσιακές βιοτεχνίες: Βυρσοδεψεία στην παραδοσιακή συνοικία Χάρμαινα, κουδουνάδικα και σχοινάδικα.

Οι κοινότητες που με την πρωτεύουσα συναποτελούν το Δήμο Άμφισσας είναι:

1. Ο Ελαιώνας (Τοπόλια), γραφικό χωριό,

2. το Προσήλιο (Σεγδίτσα), που αποτελείται από τρεις οικισμούς: το παλιό χωριό, τη Βίνιανη (κάτω χωριό στην πεδιάδα) και το όμορφο θέρετρο με το μοναστήρι της Παναγιάς,

3. το Δροσοχώρι (Κολοβάτα) που ο πληθυσμός του μετοίκησε στην Άμφισσα, αλλά επανακτίζεται ως θαυμάσιο θέρετρο,

4. ο Άγιος Γεώργιος,

5. ο Άγιος Κωνσταντίνος,

6. το Σερνικάκι,

7. τέλος η Αγία Ευθυμία, το χωριό του Αστραπόγιαννου και του Γιάννη Σκαρίμπα, χτισμένο στα ερείπια της Αρχαίας Μυωνίας.

Η Άμφισσα φημίζεται και για τις αξιόλογες πολιτιστικές της εκδηλώσεις (Φωκικά, καρναβάλι).

Αξιόλογα μνημεία για τον επισκέπτη

Ο Μητροπολιτικός Ναός της Ευαγγελίστριας με τοιχογραφίες του ονομαστού ζωγράφου Σπύρου Παπαλουκά, το Κάστρο των Σαλώνων (Ωργιάς), η Ακρόπολη της Άμφισσας με λείψανα όλων των ρυθμών δόμησης. Το Κάστρο της Άμφισσας χτίστηκε επί Πελασγών, όπως φανερώνουν οι τεράστιοι ογκόλιθοι ακανόνιστου πολυγωνικού σχήματος.

Οι βάσεις του αποτελούνται από ορθογώνιους λίθους οριζόντια τοποθετημένους. Πάνω σ’ αυτούς έχτισαν οι Βυζαντινοί κι ύστερα οι Φράγκοι και οι Καταλάνοι. Σώζεται ο εξωτερικός περίβολος του τείχους σε καλή κατάσταση, τα εσωτερικά τείχη και η εσωτερική πύλη αποτελούμενη από ογκολίθους τεραστίων διαστάσεων. Στο εσωτερικό των τειχών υπάρχουν ερείπια φραγκικής εκκλησίας, άλλης μικρής βυζαντινής και μικρού ρωμαϊκού τεμένους. Διακρίνονται επίσης δύο στρογγυλοί πύργοι βυζαντινής κατασκευής εκ των οποίων ο καλύτερα διατηρημένος φέρει το όνομα «Πύργος της βασιλίσσης».

Κατά την παράδοση το Κάστρο των Σαλώνων είναι ένα από τα κάστρα της Ωριάς, δηλ. της ωραίας, κρύβοντας τον θρύλο της όμορφης βασιλοπούλας που σκοτώθηκε. Σημαντικότατο ρόλο θα παίξει το Κάστρο στην Επανάσταση του ’21. Στις 27 Μαρτίου πολιορκείται και καταλαμβάνεται η πόλη των Σαλώνων από τον Πανουργιά και τα παλληκάρια του. 600 τούρκοι κλείνονται στο Κάστρο και στις 10 Απριλίου, εξουθενωμένοι, παραδίδουν τον οπλισμό τους στον Πανουργιά, συλλαμβάνονται κι εξοντώνονται. Το Κάστρο των Σαλώνων είναι το πρώτο Κάστρο που πέφτει σε χέρια ελληνικά.

Σε μικρή απόσταση βρίσκεται ο Ναός του Σωτήρος, θαυμάσιο μνημείο τέχνης, βυζαντινού ρυθμού του 11ου ή 12ου αιώνα. Στη βάση του λόφου Κοφινά, λαξεμένος σε κωνοειδή βράχο σώζεται τάφος μυκηναϊκής περιόδου, η «Λυκότρυπα». Ρωμαϊκά και Χριστιανικά ψηφιδωτά με σημαντικότερο το βαπτιστήριο του 3ου και 4ου αιώνα και λείψανα παλαιοχριστιανικής Βασιλικής.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφίσσης περιλαμβάνει ευρήματα από τη σημερινή πρωτεύουσα και άλλες θέσεις του Ν. Φωκίδος που στην αρχαιότητα ανήκαν στην επικράτεια των Φωκέων, των Δυτικών Λοκρών και των Αιτωλών. Στεγάζεται στο κτίριο που έγινε η πρώτη Εθνοσυνέλευση των επαναστατημένων Ελλήνων στον Αγώνα του ’21, το παλιό αρχοντικό του Αρείου Πάγου Σαλώνων.

Η αίθουσα του ορόφου με τα προκερματικά νομίσματα στον Έρωχο Παρνασσίδος και τα νομίσματα από τον «Θησαυρό της Παιδικής Χαράς» και τη Συλλογή του Δρόσου Κραβαρτόγιαννου προσφέρει στον επισκέπτη την ευκαιρία για ένα γοητευτικό ταξίδι στην ιστορία του χρήματος, από τις ανταλλαγές των αγαθών στις πρώιμες κοινωνίες έως το ηλεκτρονικό και άϋλο χρήμα των ημερών μας. Το Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφίσσης δικαίως θεωρείται ένα απ΄ τα σημαντικότερα και περισσότερο ενδιαφέροντα Περιφερειακά Αρχαιολογικά Μουσεία της χώρας.

Εξάλλου στην Άμφισσα υπάρχουν πολλά παλιά αρχοντικά και νεοκλασικά κτίρια με γύψινες διακοσμήσεις και αξιόλογες τοιχογραφίες λαϊκών ζωγράφων της εποχής. Καθώς επίσης, η Άμφισσα φημίζεται και για τις αξιόλογες πολιτιστικές της εκδηλώσεις (Φωκικά, καρναβάλι).

Σημεία ενδιαφέροντος για τους επισκέπτες υπάρχουν σε όλα τα μέρη και τις κοινότητες που με την πρωτεύουσα συναποτελούν το Δήμο Άμφισσας. Όμως, επισημαίνουμε μερικά από αυτά για μια πρώτη γνωριμία με τον τόπο μας:

Ο Ελαιώνας (Τοπόλια), γραφικό χωριό με φυσικές ομορφιές και βαθύσκιωτα πλατάνια, άφθονα πηγαία νερά, θαυμάσιο καταρράχτη και «ζωντανή κίνηση»

Το Προσήλιο (Σεγδίτσα), στη θέση «Καψίτσα» της περιοχής Προσηλίου κατασκευάστηκε Δασικό χωριό, οι 21 ξύλινοι οικίσκοι του οποίου είναι κυριολεκτικά χωμένοι μέσα στο ελατοδάσος,

Τη Βίνιανη (κάτω χωριό στην πεδιάδα) με το όμορφο θέρετρο και με το μοναστήρι της Παναγιάς, όπου μόνασε για μικρό διάστημα ο Κοσμάς ο Αιτωλός.

Η Αγία Ευθυμία, το χωριό του Αστραπόγιαννου και του Γιάννη Σκαρίμπα, χτισμένο στα ερείπια της Αρχαίας Μυωνίας.

Το κάστρο, που σύμφωνα με την παράδοση, είναι χτισμένο εν μέρει με αρχαίο υλικό. Κατά τη μυθολογία το έχτισαν οι Κύκλωπες και διατηρήθηκε με προσθήκες από Ρωμαίους, Βυζαντινούς και Φράγκους.

Τα σπίτια των οπλαρχηγών Πανουργιά, Δυοβουνιώτη και το κτίριο των πασάδων.

Το Λαογραφικό Μουσείο Φωκίδας, που περιλαμβάνει κυρίως εργαλεία παραδοσιακής καλλιέργειας της γης, οικιακά σκεύη και εργαλεία, τοπικές φορεσιές, υφαντά και αντικείμενο από την ποιμενική ζωή.

Οι ιδιωτικές συλλογές Δρόσου Κραβαρτόγιαννου, που περιέχει νομίσματα, όπλα του 1821, αντικείμενα λαϊκής τέχνης, και Β. Βλάχου με νομίσματα.

Ο μητροπολιτικός ναός του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, με τοιχογραφίες του Παπαλουκά από τη Δεσφίνα. Δίπλα σώζεται ρωμαϊκό λουτρό.

Η βυζαντινή εκκλησία του Σωτήρα, χτισμένη τον 11 αι. πολύ καλά διατηρημένη.

Η Λυκότρυπα, αρχαίο μνημείο λοξεμένο σε βράχο, με πρωτόγονα πέτρινα εργαλεία.

Το ρωμαϊκό ενεπίγραφο ψηφιδωτό στο σπίτι του Γερουλάνου.

Το συγκρότημα της οικίας Φλεντζαλά, στη συνοικία Μάνδρα, ένα από τα παλαιότερα οικοδομήματα της πόλης. Στο μαντρότοιχο του κτιρίου είναι εντοιχισμένη η ομώνυμη βρύση «Φλεντζαλά» η πρώτη δημοτική βρύση κατασκευασμένη στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Μπροστά από το κτίριο και τη βρύση βρίσκεται πλατεία στενά δεμένη με την ιστορία της πόλης. Όλος ο χώρος (κτίριο - βρύση - πλατεία) έχει χαρακτηριστεί ιστορικό διατηρητέο μνημείο.

http://newsdiffero.gr/taxidiotiki-proorismi/amfissa/

10 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1821 ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΩΝ ΣΑΛΩΝΩΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΝΕΤΕ ΑΠ ΤΟΥΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗΜΕΝΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ

ΑΜΦΙΣΣΑ (ΣΑΛΩΝΑ) 
Η ελληνική επανάσταση κηρύχτηκε στη Ρούμελη στις 24 Μαρτίου 1821 (στο Μοναστήρι του Προφήτη Ηλία Σαλώνων) στις 27 άρχισε η πολιορκία των Σαλώνων ΚΑΙ ΣΤΙΣ 10 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1821 ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΚΑΣΤΡΟ , ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΤΩΝ ΣΑΛΩΝΩΝ ΕΠΕΣΕ

Ο Γαλαξιδιώτης Νικολάκης Μητρόπουλος υψώνει τη σημαία με το Σταυρό στο κάστρο της Άμφισσας

175 χιλιόμετρα από την Αθήνα και 371 από τη Θεσσαλονίκη βρίσκεται η πρωτεύουσα του νομού Φωκίδας.

Η Άμφισσα. Αυτή η γνωστή από αρχαιοτάτων χρόνων πόλη,

Υπήρξε η αφετηρία της Επανάστασης του 1821 με αρχηγούς τον Πανουργιά  το Διάκο,τον Διοβουνιώτη και άλλους

Η επανάσταση ξεκίνησε στις 24 ΜΑΡΤΙΟΥ 1821 πριν την κήρυξή της επανάστασης στην Πελοπόννησο.

Ήταν η πρώτη πόλη της Ελλάδος που απελευθερώθηκε από την κυριαρχία των Τούρκων.

Στην Άμφισσα έγινε επισης η πρώτη Εθνοσυνέλευση για το Σύνταγμα της Ελλάδος μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους

Το κτίριο που έγινε η εθνοσυνέλευση σώζετε ακόμα μέχρι σήμερα και στεγάζει το αρχαιολογικό Μουσείο με αξιόλογα ευρήματα

Η 'Άμφισσα, αρχαιότατη πόλη των Εσπερίων ή Οζολών Λοκρών, ήταν χτισμένη στη θέση που βρίσκεται σήμερα, στους πρόποδες του όρους Έλατος, κάτω από τον όγκο του ιστορικού και θρυλικού Κάστρου των Σαλώνων.

Η μυθική Άμφισσα, ερωμένη του Απόλλωνα, ήτα κόρη του Μάκαρος και εγκονή του Αιόλου. Κατά τον Αριστοτέλη "Άμφισσα ονομάσθη δια το όρεσιν περιέχεσθαι". Η ερμηνεία αυτή πρέπει να θεωρηθεί σωστή, γιατί η πόλη περιβάλλεταο από πλήθος βουνών και λόφων μεταξύ Γκιώνας και Παρνασσού.

Η Άμφισσα κατοικείτο από τους πανάρχαιους χρόνους, όπως φαβερώνουν τα λείψανα των κυκλώπειων τειχών της ακροπόλεως της. Ο παυσανίας κατονομάζει δύο τάφους : της ηρωίδος Αμφίσσης και του Ανδραίμονος, που ήταν γιός του βασηλιά των Αιτωλών και ήρωα του Τρωικού Πολέμου Θόαντος. Ανασκαφικά ευρήματα αποκαλύπτουν πως η Άμφισσα από το τέλος του 8ου αι. π.Χ. διατηρούσε εμπορικές σχέσεις με τη Κόρινθο και τις πόλεις της ΒΔ Πελοποννήσου.

Κατά τον 7ο αι. π.Χ. η Άμφισσα οργανώνεται ως πόλη-κράτος με ανάπτυξη στις τέχνες και το εμπόριο, ακμή που διαρκεί επί τρεις τουλάχιστον αιώνες. ΄Ενα μέρος των κατοίκων της πόλεως μεταναστεύει στην Κάτω Ιταλία το 653 π.Χ. και ιδρύει την αποικία Λοκροί Επιζεφύριοι.

Στη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου (431-404 π.Χ.) οι Αμφισσείς τάσσονται με το μέρος των Σπαρτιατών, εναντίον των Αθηναίων.

Ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος το 338 π.Χ. καλεσμένος από τους Αμφικτίονες κατά των Γ' Ιερό πόλεμο, κατέστρεψε την αρχαία ακρόπολη και κατέσκαψε εκ θεμελίων την Άμφισσα για να τιμωρήσει τους Αμφισσείς, επειδή καλλιέργησαν κτήματα του Κρισσαίου Πεδίου που ανήκαν στη δικαοδοσία του Αμφικτιονικού Συνεδρίου.

Η Άμφισσα οικοδομήθηκε εκ νέου για να αποτελέσει μέλος της πανίσχυρης Αιτολική Συμπολιτείας και (μαζί με τη Ναύπακτο) μια από τις σπουδαιότερες πόλεις της. =

Στις αρχές του 2ου π.Χ. αιώνα η Άμφισσα βρισκόταν στη μέγιστη ακμή της. Σϋμφωνα με το δόγμα της Ρωμαϊκής Συγκλήτου αποτέλεσε πόλη-κράτος και πρωτεύουσα των Εσπερίων (ή Οζολών) Λοκρών. Είχε Βουλή, Έκκλησία του Δήμου και έκοψε τα δικά της νομίσματα.

Την Άνοιξη του 190 π.Χ. η Άμφισσα αντιστάθηκε σθεναρά στο Ρωμαίο ύπατο Μάνιο Ακίλιο Γλαβρίωνα, που δεν κατάφερε να την εκπορθήσει.

Κατά την περίοδο 174-160 π.Χ. η πόλη γνώρισε τις καταστροφικές συνέπειες του πολέμου μεταξύ φιλορωμμαίων Αιτολών και Εθνικιστών, και πολλά κτίριά της πυρπολήθηκαν.

Όταν ο Οκτάβιος Αύγουστος, σε ανήμνηση της νίκης του στο Άκτιο, ίδρυσε τη Νικόπολη το 27 π.Χ., πολλοί Αιτωλοί δεν υπάκουσαν να στη διαταγή του να εποικίσουν τη νέα πόλη, παρά προτίμησαν να μετοικήσουν στην Άμφισσα, όπως τους υπαγόρευαν αρχαιότατοι συγγενικοί δεσμοί. Τότε η Άμφισσα γίνεται πολυάνθρωπη και μια από τις πλέον ακμάζουσες πόλεις της Ελλάδος των αυτοκρατορικών ρωμαϊκών χρόνων, ακμή που κράτησε για τουλάχιστον δύο αιώνες.

Ακολουθεί η περίοδος της βυζαντινής χιλιετίας. Το μόνο ιστορικό τεκμήριο που διαθέτουμε για την ιστορία της πόλης είναι το "Χρονικό του Γαλαξειδίου", γραμμένο από τον Ιερομόναζο Ευθύμιο, που βρήκε, αποκατέστηε και δημοσίευσε ο Κωνσταντίνος Σάθας. Κατά το Χρονικό η πόλη ερημώθηκε από τις ορδές των Βουλγάρων του Σαμουήλ, στα τέλη του 10ου αιώνα. Αργότερα πιθανόν εποικίστηκε από Δαλματο΄τς του Σάλωνα, που της έδωσαν το όνομα Σάλωνα, σε ενάμνηση της δικής τους πατρίδας. Τότε επέστρεψαν και εγκαταστάθηκαν όσοι κάτοικοι είχαν γλυρώσει από τη σφαγή των Βουλγάρων.

Στο Μεσαίωνα οι Φράγκοι ίδρυσαν τη Βατωνία ή Αυθεντία των Σαλώνων με τη δυναστεία των Στρομονκρούρ, που κράτησε σχεδόν 100 χρόνια. Ύστερα ήρθαν οι Καταλανοί. Τα ταραγμένα εκείνα χρόνια κυβερνούσε την πόλη για λογαριασμό της χήρας του τελευταίου Καταλανού κόμη Ελένης Κατακουζηνής, ένας Φράγκος ιερέας, με την ονομασία Στράτος, τυραννικός και φιλοχρήματος. Κάποτε άρπαξε την ωραιότατη ανηψιά του Επισκόπου Σεραφείμ, τη φυλάκισε στο Κάστρο και τη σκότωσε. Η παράδοση λέι πος το Κάστρο ονομάστηκε "Κάστρο της Ωργιάς", για να τιμηθεί η όμορφη και αδικοχαμένη Αρετή.
Ο Σεραφείμ κάλεσε σε βοήθεια τους Τούρκους, που κατέλαβαν την πόλη για να την κρατήσουν σκλαβωμένη για 460 ολόκληρα χρόνια.

Το σπουδαιότερο ιστορικό γεγονός της Άμφισας κατά τους νεώτερους χρόνους είναι η αποφασιστική συμβολή της στην Επανάσταση του 1821.

Εδώ στα Σάλωνα, δόθηκε στις 24 Μαρτίου το σύνθημα του ξεσηκωμού στη Ρούμελη.

Εδώ ο Διάκος, ο Πανουργιάς, ο Γιαγτζής, ο Δυοβουνιώτης, με το φλογερό Δεσπότη Σαλώνων Ησαΐα ζώστηκαν τ' άρματα και χτύπησαν.

Στις 27 Μαρτίου 1821 τα παληκάρια του Πανουργια του Μανίκα και του Τράκα κατέλαβαν την πόλη και στις 10 Απριλίου, ανήμερα το Πάσχα, αλώθηκε το Κάστρο της Ωριάς των Σαλώνων, το πρώτο κάστρο που έπεφτε σε χέρια ελληνικά. Πατήστε στην εικόνα για λεπτομέρειες

Οι 600 έγκλειστοι Τούρκοι εξοντώθηκαν και με τα όπλα του οπλίστηκαν τα παληκάρια του Πανουργιά, για να κρατήσουν ένα χρόνο ελεύθερη τη Ρούμελη, αναχαιτίζοντας τις ορδές των Τούρκων από το Βορρά.

Η ελληνική επανάσταση κηρύχτηκε στη Ρούμελη στις 24 Μαρτίου 1821 (στο Μοναστήρι του Προφήτη Ηλία Σαλώνων) και στις 27 άρχισε η πολιορκία των Σαλώνων. Σύμφωνες είναι οι πληροφορίες των Σπ. Τρικούπη, Ι. Φιλήμονος, Γκόρντον, Φινλεϊ, Κόκκινου και Κορδάτου, ενώ ο Κ. Παπαρηγόπουλος αναφέρει το γεγονός παρενθετικά, σε δυο μόνο σειρές, περιγράφοντας τα γεγονότα του 1822.

Η απόπειρα ιστορικής αποκατάστασης δεν στοχεύει στην ανάδειξη γενναίων και μη γενναίων ελλήνων, πρώτων και δεύτερων, ταχύτερων και αργοπορούντων, απλώς ενισχύει την πεποίθηση πως η ελληνική επανάσταση δεν ήταν ένα τολμηρό, άσκεφτο διάβημα ολίγων, αλλά η εφαρμογή από πολλούς και ικανούς ενός πολυμήχανου σχεδίου που προέβλεπε την ταυτόχρονη έκρηξη της σε κάποια νευραλγικά σημεία. Οι Σαλωνίτες κήρυξαν την επανάσταση σχεδόν ταυτόχρονα με τους Καλαβρυτινούς, τους Πατρινούς και τους Μανιάτες. Δεν γνωρίζουμε ποια θα ήταν η έκβαση του αγώνα αν τα Σάλωνα δεν σταματούσαν την κάθοδο των τούρκων από τα βόρεια στην Πελοπόννησο και αν δεν εμψύχωναν τους υπόδουλους, παραμένοντας λεύτερα για έναν ολόκληρο χρόνο.

Η επιλογή της παρνασσίδος ως αφετηρίας του αγώνα δικαιολογείται απόλυτα από την γεωγραφική και στρατηγική της θέση , βρισκόμενη μεταξύ ανατολικής και δυτικής στερεάς Ελλάδας και απέναντι από την πελοπόννησο, αποτελούσε ένα είδος ασπίδας ικανής να ανακόψει τον επερχόμενο κίνδυνο από Λαμία ή Ήπειρο, χάρι στα στενά της Γραβιάς , της Αυλίδας και τους ορεινούς όγκους της Γκιώνας και του Παρνασσού. Τα Σάλωνα αποτελούσαν θέση κλειδί όχι μόνον λόγω της προνομιούχου θέσης τους, αλλά και χάρη στο καλά οχυρωμένο κάστρο τους. Όσες φορές τα Σάλωνα κατέχονταν από τους τούρκους, η πελοπόννησος κινδύνευε και παρέλυαν όλες οι δραστηριότητες των ελλήνων, η κυριαρχία των Οθωμανών στις διαβάσεις της Γραβιάς, της 'μπλιανης και στο Κρισσαίο πεδίο ήταν μια σοβαρή απειλή όχι μόνον για την πελοπόννησο αλλά και για την αττική.

Δίκαια τα Σάλωνα τιμήθηκαν ως πρώτη πρωτεύουσα της ανατολικής χέρσου Ελλάδος, αφού εξεγέρθηκαν πρώτα μεταξύ πρώτων, όπως άρμοζε στη θέση τους. Του ξεσηκωμού αυτού ηγήθηκε ο κλεφταρματολός Πανουργιάς, ενώ τον ευλόγησε ο επίσκοπος Ησαΐας, ο μόνος Έλληνας Δεσπότης που πολέμησε και τελικά θυσιάστηκε.

Ο Μάρτιος του 1821 βρήκε τα Σάλωνα έρημα από άντρες. Όλοι τους ήταν απασχολημένοι με την προετοιμασία του αγώνα. Οι Ξεπλαταίοι, οι Φλωκαίοι, οι Ματζιναίοι και πολλοί άλλοι είχαν αναλάβει την κατασκευή της μπαρούτης, στα σπήλαια προς το μέρος της Αγιαθυμιάς και του Γαλαξειδιού. Κάτω από την επίβλεψη του Χριστόφορου Φλώκου άλλοι έβγαζαν νίτρο από την κοπριά των γιδιών, άλλοι έφτιαχναν τα καρβουνά από τις ασφάκες και τα κλήματα και άλλοι χτυπούσαν τη μάζα στους λαξευμένους λάκκους των βράχων. Μόλις τα πολεμοφόδια ήταν έτοιμα , κατέβαιναν οι καλόγεροι του Προφήτη Ηλία με τα μουλάρια και την νύχτα τα ανέβαζαν στο απέναντι βουνό Μετόχι.

Οι επιχειρήσεις ξεκίνησαν τη νύχτα της 24ης προς την 25η Μαρτίου, ο Πανουργιάς δίχως να χάσει χρόνο κήρυξε την επανάσταση στην περιφέρεια των Σαλώνων κι έστειλε τον γαμπρό του και υπαρχηγό του Θανάση Μανικά μαζί με τον Παπανδρέα από την Κουκουβίστα να στρατολογήσουν στα Βλαχοχώρια της Δωρίδας όσους μπορούσαν να φέρουν όπλα, τον δε ανιψιό του Γιάννη Γκούρα στο χωριό Αι-Γιώργης κοντά στα Σάλωνα, για νάρθει σε επαφή με τους Γαλαξειδιώτες, ζητώντας σύμπραξη. Οι θαρραλέοι Γαλαξειδιώτες δέχτηκαν με ομόφωνο ενθουσιασμό το επαναστατικό κίνημα και ανακήρυξαν τον Γκούρα αρχηγό τους. Η συμμετοχή αυτή του Γαλαξειδίου είχε εξαιρετική σημασία. Δεν αύξανε μόνο το έτοιμο να κινηθεί πολεμικό σώμα του Πανουργιά, αλλά και του προσέφερε την συμβολή της θαλάσσης. Το Γαλαξίδι διέθετε 40 πλοία μεγάλα και μικρά, ικανά να εκμηδενίσουν την απειλή των τουρκικών πλοίων που ευρίσκονταν στον λιμένα της Ναυπάκτου. Εξασφαλίζετο λοιπόν η ελευθέρια του κορινθιακού κόλπου και η ανακοπή των συγκοινωνιών των τούρκων της περιφέρειας, καθώς και η επικοινωνία με τους πελοποννησίους. Τόσο ενθουσιάστηκε ο Γκούρας που δεν περίμενε να συνεννοηθεί με τον Πανουργιά, με τους 150 μαχητές του στάθμευσε τη νύχτα στο χωριό Αι-Γιώργης απ' όπου έστειλε γράμμα στον Πανουργιά, στον Προφήτη Ηλία, δηλώνοντας την επιθυμία του να << βαρέσει ταχιά τα Σάλωνα >> και ζητώντας άμεση βοήθεια. Ο Πανουργιας, γνωρίζοντας την αποφασιστικότητά του, έσπευσε να στείλει αγγελιοφόρο ζητώντας του να μην επιτεθεί έως ότου πάρει νεώτερη διαταγή του και να μην καταστρέψει από βιασύνη την επανάσταση. Ευτυχώς, ο Γκουρας συγκρατήθηκε.

Στους τούρκους των Σαλώνων είχαν προστεθεί και αρκετοί ομοεθνείς τους από το Αίγιο, διωγμένοι από τον επικείμενο κίνδυνο της επανάστασης. Ο τρόμος τους οδήγησε να οχυρωθούν στο ακατοίκητο τότε κάστρο μαζί με τις οικογένειές τους. Εξακόσιοι ένοπλοι κλείστηκαν εκεί αφού ζήτησαν βοήθεια από τις γειτονικές πόλεις. Για να ενισχύσει ο Πανουργιας τις ασθενέστερες αριθμητικά ελληνικές δυνάμεις, μεταχειρίστηκε ένα εκπληκτικό τέχνασμα, φρόντισε να φτάσουν στα σημεία που βρίσκονταν οι αρχηγοί των τμημάτων του ψεύτικες ειδήσεις <<αυτόπτη μαρτυρά>>, που δήθεν είχε δει στον όρμο των Σαλωνων ρωσικά καράβια.

<<Τι περιμένετε, λοιπόν, ακόμα>>; φώναξαν ενθουσιασμένοι οι οπλαρχηγοί. Το ηθικό των επαναστατών αναπτερώθηκε και ορμητικά άρχισαν να συρρέουν από όλη την Φωκίδα οι εθελοντές, φτάνοντας τελικά τους 520.

Στις 27 Μαρτίου, ξημερώματα, τα Σάλωνα βρέθηκαν σε κατάσταση πολιορκίας. Στη μια μετά τα μεσάνυχτα δόθηκε το σύνθημα. Η πρώτη μεγάλη φωτιά φάνηκε στο Παλουμάκι της Δεσφίνας και ακολούθησαν οι άλλες στο Μετόχι του Προφήτη Ηλία, στον Κόφινα κοντά στα Λιβαδάκια, στον Αι-Θανάση στο ρέμα της Μηλιάς και στην Κουτσουρέρα πάνω από την Αγια-Θυμιά. Τα παλικαριά συγκεντρώθηκαν έξω από την πόλη σε τρία τμήματα: το αριστερό διοικούσε ο Γκούρας, το δεξιό ο Παπαντριάς και ο Θανάσης Μανίκας και το κέντρο ο Πανουργιάς. Οι Γαλαξιδιώτες έφεραν ψιλά όπλα, πολεμοφόδια και μικρά κανόνια από τα καραβιά τους. Ανάμεσά τους διακρινόταν ο Ιωάννης Καραλίβανος , αξιωματικός για πολλά χρόνια στα τούρκικα πλοία, και οι γενναίοι οπλαρχηγοί Γιάννης και Νικολάκης Μητρόπουλος. Η επίθεση άρτια οργανωμένη κράτησε 4 ώρες. Καθώς οι τούρκοι υποχωρούσαν για να κλειστούν στο κάστρο, ένας σκοπευτής τους, οχυρωμένος στα τούρκικα λουτρά (χαμάμ) έριξε και το βόλι βρήκε τον άτυχο Σταμάτη Τράκα στο μέτωπο. Ήταν ο πρώτος νεκρός στην πρώτη επίσημη μάχη της επαναστημένης Ρούμελης. Ο πατέρας του Θόδωρος Τράκας, βλέποντας νεκρό το παιδί του, έσφιξε την καρδιά και είπε στους στρατιώτες: <<Γάμος χωρίς σφαχτά δεν γίνεται>>. Οι ελάχιστοι αρβανίτες που ξέμειναν στην πόλη παραδόθηκαν και βρήκαν μαρτυρικό θάνατο. Ωστόσο, οι Σαλωνίτες έκρυψαν για πολλές μέρες μέσα σε κάδους και πιθάρια τούρκικες οικογένειες με τις οποίες συνδέονταν φιλικά. Στην οικία του Αναγνώστη Κεχαγιά υψώθηκε το λάβαρο της επαναστάσεως.

Αμέσως συγκροτήθηκε Ελληνική Διοίκηση. Την αποτελούσαν οι Αναγνώστης Κεχαγιάς, Αναγνώστης Γιαγτζής, Ρήγας Κοντορήγας, Γιωργάκης Παπαηλιόπουλος, Ηλίας Κόκκαλης, Ευστάθιος Μαρκίδης ή Μαρκόπουλος, Δεστερλής, Βασίλειος Χαντζάρας, Ευθύμιος Κρανάκης, Παπαιωάννης Οικονόμος και Χαρίτος με πρόεδρο τον Επίσκοπο Ησαΐα.

Την ίδια μέρα άρχισε η πολιορκία του κάστρου. Τα μπρούτζινα Γαλαξειδιώτικα κανόνια στήθηκαν στο σπίτι του Στράγκα, που βρισκόταν στο άκρο της πόλης. Με τους πρώτους πυροβολισμούς σκοτώθηκαν μια γυναίκα και δυο παιδιά και καταστράφηκαν δυο φορτώματα άλευρα των τούρκων. Καθώς όμως, οι υπόλοιποι πυροβολισμοί πήγαιναν χαμένοι, τα κανόνια μεταφέρθηκαν στα Μνήματα, πάνω από την συνοικία Χάρμαινα, κοντά στο στρατηγείο του Πανουργιά. Οι τούρκοι αρνούνταν να παραδοθούν, ελπίζοντας σε ενισχύσεις από Εύβοια και Λαμία. Ο Πανουργιάς κάλεσε τους οπλαρχηγούς σε συμβούλιο, καμία πρόταση δεν φαινόταν αρκετά καλή, μέχρι που πήρε το λόγο ο Καραπλής. Ζήτησε μαραγκούς, σανίδια και πάτερα. Ήταν πρωταπριλιά, παραμονή του Λάζαρου. Στο χώρο κάτω από τα πηγάδια, ο Καραπλής κατασκεύασε σκαλωσιές και ανέβηκε μαζί με 30-40 παλικάρια , γκρεμίζοντας την στο τέλος.

<< Πως θα γυρίσουμε πίσω>>; ρώτησε κάποιος.

<<Εδώ ήρθαμε για να νικήσουμε ή να σκοτωθούμε>>, απάντησε ο Καραπλης. Το πρωί των Βαΐων ένας τούρκος κατέβηκε για νερό στα "πηγάδια". Μια μπαταριά και ξαπλώθηκε νεκρός. Χωρίς νερό, οι εχθροί περιήλθαν σε δεινή θέση. Η απόπειρά τους να καταλάβουν την πηγή στις 8 Απριλίου, έληξε άδοξα με 13 τούρκους νεκρούς, ανάμεσά τους και το πρωτοπαλίκαρο Χάιτας. Μη αντέχοντας την διψά, οι τούρκοι βρέθηκαν σε απόγνωση και έστειλαν τους μπέηδες να διαπραγματευτούν, ο Πανουργιάς τους υποσχέθηκε ασφάλεια ζωής, τιμής και περιουσίας. Στις 10 Απριλίου, ανήμερα της Λαμπρής, άνοιξε η πύλη του κάστρου και οι τούρκοι άρχισαν να βγαίνουν παραδίδοντας τα όπλα στον Πανουργιά, μετά από 13 μέρες πολιορκίας. Το πρώτο ελεύθερο Πάσχα μετά από 4 αιώνες σκλαβιάς. Παρά την συνθήκη οι τούρκοι δολοφονούνταν άγρια από οποίον Έλληνα τους έβρισκε απομονωμένους. Πώς να ξεχαστούν τόσα χρόνια καταπίεσης, εξευτελισμών και βασανιστηρίων;

Και όταν έφτασε το μαντάτο ότι οι τούρκοι της Λαμίας ετοιμάζονταν να καταλάβουν τα Σάλωνα, ο Πανουργιάς, για να μην έχει μπρος και πίσω του εχθρούς, αποφάσισε να εξοντώσει όλους τους τούρκους. Η απόφαση πάρθηκε σε σύσκεψη με τους Διάκο και Δυοβουνιώτη. <<Απόφασης τοιαύτη κρίνεται βεβαίως και παράσπονδη και σκληρά, λαμβανομένης όμως υποψιών της εποχής, ως και του ηθικού των τούρκων, ωμολόγηται εξεναντίας έργον απολύτου ανάγκης>>. Ο μόνος που γλίτωσε ήταν ο Οσμάν μπέης, χάρη στη φιλική συμπεριφορά που επέδειξε, όντας γενικός διοικητής των Σαλώνων, κυρίως με την άρνησή του να δολοφονηθούν τα παιδιά των δημογερόντων που είχαν συλληφθεί ως αντίποινα στην αρχή της επανάστασης. Οι Έλληνες τον αντάλλαξαν με δυο δικά μας παλικάρια στα Γιάννενα. Όταν δεν είχε μείνει ούτε ένας τούρκος ζωντανός, ο Πανουργιάς έδωσε διαταγή να ασφαλιστούν καλά τα πορτοπαράθυρα δυο σπιτιών και να συγκεντρωθούν εκεί οι τούρκικες οικογένειες για να γλιτώσουν - δήθεν - από ληστρική αρβανίτικη επιδρομή. Τα σπίτια πυρπολήθηκαν και τα γυναικόπαιδα των τούρκων κάηκαν ζωντανά. Στοματική παράδοση αναφέρει πως στην συνοικία<<Μάρμαρα>>, μεταξύ <<Γκιριζιού>> και <<Μάνδρας>>, ο Ταγκαλής έκαψε τα γυναικόπαιδα των τούρκων στο σπίτι του Γιάννη Στουρνάρα. Οι γείτονες διηγούνταν ότι άκουγαν τις σπαρακτικές κραυγές των τουρκισών:

Γιαλελή, Γιαλελή μη μας καίς Ταγκαλή

Ο Μητρόπουλος στήνει τη σημαία στο κάστρο των Σαλώνων

Η κήρυξη της επανάστασης στα Σάλωνα και το πάρσιμο του κάστρου τους έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο στη μετέπειτα εξέλιξη του Αγώνα. Οι Έλληνες οπλίστηκαν με 600 όπλα και ανάλογα πολεμοφόδια, λάφυρα από τους έγκλειστους. Ο Παπαηλιόπουλος ανέλαβε το ταμείο της επαναστατημένης επαρχίας, φροντίζοντας να βοηθήσει και τις γειτονικές επαρχίες : Λιδωρίκι, Υπάτη, Καρπενήσι, Αταλάντη, Λιβαδειά. Οι ειδήσεις απλώνονταν σαν αστραπή. Στις 28 Μαρτίου 1821 ο Δήμος Σκαλτσάς, οπλαρχηγός Λιδωρικίου και Μαλανδρίνου, αμέσως μόλις έμαθε για την κατάληψη των Σαλώνων, συνεννοήθηκε με τον Αναγνώστη Λιδωρίκι, τον παπα-Γιώργη Πολίτη και άλλους προεστούς των δύο επαρχιών και με 60 δικούς τους αρματολούς και όσους μπορούσαν να φέρουν όπλα, ύψωσαν την σημαία της ελευθερίας. Μετά την άλωση του κάστρου των Σαλώνων , οι Σαλωνίτες οπλαρχηγοί τράπηκαν προς βορρά. Ο Δυοβουνιώτης προέλασε προς τη Μεδενίτσα και το Τουρκοχώρι της Ελάτειας, κηρύσσοντας την επανάσταση και κυριεύοντας το μεσαιωνικό κάστρο της Βοδονίτσας (18 Απριλίου 1821). Ο Πανουργιας, μαζί με τον επίσκοπο Ησαΐα, προέλασαν, μέσω Γραβιάς, προς την Μονή Δαμάστας και από κει στο χωριό του Μουσταφάμπεη (Ηράκλεια) το οποίο και κατέλαβαν στις 20 Απριλίου 1821.

Η μεγάλη νίκη των Ελλήνων στα Βασιλικά, στις 28 Αυγούστου του 1821, ήταν ανεπιφύλακτα συνέπεια της άλωσης του κάστρου των Σαλώνων. Οι Γκουρας, Δυοβουνιώτης και Πανουργιάς με τα ψυχωμένα παλικάρια τους, εκτελώντας στρατηγικό τέχνασμα του Δυοβουνιώτη, συνέτριψαν στρατό δεκαπλάσιο των τούρκων του Μπειράν πασά και ματαίωσαν κάθε ενδεχόμενο καθόδου τους στην Πελοπόννησο. Έδωσαν, έτσι, την ευκαιρία στους πελοποννήσιους να συνεχίσουν τον αγώνα τους και την πολιορκία της Τριπολιτσάς.

Τα Σάλωνα έμειναν ελεύθερα κατά τον πρώτο χρόνο της επανάστασης, η πρωτόγνωρη αυτή αίσθηση ελευθέριας έγινε μήνυμα ελπίδας για τον υπόδουλο Ελληνισμό και το κάστρο των Σαλώνων, το πρώτο κάστρο που έπεφτε σε χέρια Ελληνικά, απόρθητο σύμβολο της επανάστασης που σαν άνεμος είχε αρχίσει να σαρώνει την τούρκικη τυραννία.

Πηγή: www.fokida.gr - Ερευνητή - Ιστορικό Δρόσο Κραββαρτόγιαννο

Η ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΓΑΛΑΞΙΔΙΩΤΩΝ ΣΤΟ ΑΓΩΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

Από τον αγαπητό φίλο Λουκά Γκούλτα Πρόεδρο του Σωματείου

"ΠΑΝΑΓΙΑ ΓΑΛΑΞΑ Η ΘΑΛΑΣΣΟΚΡΑΤΟΥΧΑ" λάβαμε το Πατριαρχικό Γράμμα του Οικουμενικού Πατριάρχου Αγίου Γρηγορίου προς τον Επίσκοπο Σάλωνων Ησαΐα το οποίο διάβασε ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος κ.κ. Ιερώνυμος στης 25 Μαρτίου 2011.

Ευχάριστη έκπληξη δοκιμάσαμε, όταν την 25η Μαρτίου 2011, αμέ­σως μετά την Δοξολογία στον Ιερό Ναό του Αγίου Διονυσίου και έμπρο­σθεν του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας και των άλλων πολι­τειακών και στρατιωτικών Αρχών της χώρας μας, Ο Μακαριώτατος Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος κ.κ. Ιερώνυμος διάβασε το Πατριαρχικό Γράμμα του Οικουμενικού Πατριάρχου Αγίου Γρηγορίου του Ε' προς τον Επίσκοπο Σαλώνων Ησαΐα.

Ειλικρινά δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο εύστοχη και αποστομωτι­κή απάντηση σε όλους εκείνους, ευτυχώς ελάχιστους, που τα τελευταία χρόνια προσπαθούν με κάθε τρόπο να αλλάξουν τη ιστορία του ' Εθνους μας και να απαξιώσουν τους αγώνες χιλιάδων Κληρικών και Μοναχών, που θυσιάστηκαν για την Πίστη του Χριστού την Αγία και για της Πατρί­δος την Ελευθερία.

Βαθιά συγκίνηση και υπερηφάνεια αισθανθήκαμε ιδιαίτερα εμείς οι Γαλαξειδιώτες, όταν από τα χείλη του Μακαριωτάτου ακούσαμε την Πατριαρχική Επιστολή να αναφέρεται στον μεταφορέα της Καπετάν Φούντα τον Γαλαξειδιώτη και τους λοιπούς Γαλαξειδιώτες, που με εχε­μύθεια, εμπιστοσύνη και με κίνδυνο της ίδιας της ζωής τους μετέφε­ραν με τα καράβια τους τα απόρρητα μηνύματα για τον απελευθερωτι­κό αγώνα.

Είναι μια μικρή αναγνώριση για τις τόσες προσπάθειες και θυσίες των Γαλαξειδιωτών κατά την επανάσταση, που είχαν ως αποτέλεσμα την ολοσχερή καταστροφή του Γαλαξειδίου το 1821 και το 1825 από τους Οθωμανούς. Αξιοσημείωτη είναι και η θλιβερή συγκυρία, ότι τα Ιερά Λεί­ψανα του μαρτυρικού Ιεράρχη Γρηγορίου Ε' μετέφερε στην Ελλάδα από την Οδησσό, το 1871, ο Γαλαξειδιώτης πλοίαρχος Αναστάσιος Κουρεντής με το πλοίο του «Αρκάδιον».

Με ευχαριστήρια επιστολή μας προς τον Μακαριώτατο τον παρα­καλέσαμε, να εισηγηθεί θετικά όπως η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, αποφασίσει και στείλει σε όλες τις Ιερές Μητροπόλεις εγκύ­κλιο για να διαβάζεται η ανωτέρω επιστολή ή και τυχόν άλλες παρόμοι­ες σε όλους τους Ιερούς Ναούς κάθε 25η Μαρτίου, ως ένας αντίλογος προς τους αμφισβητίες της Ιστορίας μας.

Τω Επισκοπώ Σαλώνων

Φεοφιλέστατε Επίσκοπε και αδελφέ Ησαΐα. Γρηγόριος κ.λ.π.

Αμφοτέρας τάς τίμιας επιστολάς διά του αγαθού πατριώτου καπετά­νιου Φούντα Γαλαξειδιώτου ασφαλώς εδεξάμην και των έν αυταίς τιμίων σου λόγων έγνων.

Εχεμυθίας, αδελφέ, μεγίστη χρεία και προφύλαξις περί πάν διάβημα, οι γάρ χρόνοι πονηροί είσι και έν τοις φιλοπατριώταιςέστι και μοχθηρών ζύμη, αφ'ής, ως ψωραλέου προβάτου, φυλάττεσθε.

Κακόν γάρ πολλοί μηχανώνται διά το της φιλοπλουτίας έγκλημα.

Διό την αγαθήν εξελέξω μερίδα κοινολογών μοι, εμπιστευμένοις πατριώταις, τα εχεμυθίας δεόμενα.

Οι Γαλαξειδιώται, οις συνεχώς επιστέλλεις μοι, πεφροντισμένως ενεργούσι, και αφ' ών έγνων αδύνατον αντί παντός τιμίου ουδ' ελάχιστον λόγον έρκος οδόντων φυγείν ού μόνον τα σά, αλλά και τα των έν Μωρέα αδελφών γράμματα κομίζουσί μοι.

Ή του Παρανδρέου πράξις πατριωτική μεν τοις γινώσκουσι τα μύχια, καταρκίνουσι δέ οι μή ειδότες τον άνδρα.

Κρυφά υπερασπίζου αυτόν, έν φανερώ δ'άγνοιαν υποκρίνου, έστι δ'ότε και επίκρινε τοις θεοσεβέσιν αδελφοίς και αλλοφύλοις, ιδία πράΰνον τον βεζύρην λόγοις και υποσχέσεσιν, αλλά μή παραδοθήτω είς λέοντος στόμα.

Άσπασαι σύν ταίς εμαίς ευχαίς τούς ανδρείους αδελφούς, προτρέπων είς κρυψίνοιαν διά τον φόβον των Ιου­δαίων.

Ανδρωθήτωσαν ώσπερ λέοντες και η ευλογία του Κυρίου κρατυνεί αυτούς, εγγύς δέ εστί το του Σωτήρος πάσχα.

Αί ευχαί της εμής μετριότητος επί της κεφαλής σου, αδελφέ μου Ησαΐα. Γεώργει ακαμάτως και ολβία γεωργία δώσοι ο Πανύψιστος.

Κωνσταντινουπόλει 20 Δεκεμβρίου 1820

ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ

Εφημερίς ΦΩΚΙΣ 4 Απρ.2011

ΠΑΝΟΥΡΓΙΑΣ ΠΑΝΟΥΡΓΙΑΣ (1759 ή 1767-1834)

ΣΤΙΣ 10 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1821 ΠΕΡΙΗΛΘΕ ΣΤΑ ΧΕΡΙΑ ΤΩΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗΜΕΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΗΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΑΜΦΙΣΣΑΣ (ΣΑΛΩΝΑ). 

ΕΠΡΟΚΕΙΤΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΙΣΧΥΡΗ ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΘΕΣΗ ΠΟΥ ΚΑΤΑΛΑΜΒΑΝΟΤΑΝ ΚΑΙ ΑΥΤΟ ΗΤΑΝ ΚΥΡΙΩΣ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΜΕΧΡΙ ΤΟΤΕ ΑΡΜΑΤΟΛΟΥ ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ.

Σχετικά με τη γέννηση του Πανουργιά αναφέρονται δύο χρονολογίες. Σύμφωνα με μερικές πηγές γεννήθηκε το 1759. 0 ιστορικός Φιλήμων αναφέρει ως έτος γέννησής του το 1767, που φαίνεται ότι είναι το πιθανότερο.

Ο πατέρας του Πανουργιά λεγόταν Ξηροδημήτρης, επειδή ήταν εξαιρετικά αδύνατος. Ήταν προεστός του χωριού Δρέμισα της Παρνασσίδας. Όταν βαπτιζόταν ο ανάδοχός του (νονός) τον πέρασε για κορίτσι και του έδωσε το όνομα Πανώρια ή Πανωραία. Αμέσως, θέλησε να διορθώσει το λάθος του αλλά οι γονείς του Πανουργιά, που ήταν πολύ θεοσεβούμενοι, άφησαν το όνομα το οποίο του δόθηκε με το μυστήριο και απλά τον φώναζαν Πανουργιά. Το όνομα αυτό τελικά έγινε οικογενειακό όνομα (επίθετο των Πανουργιάδων).

Ο Πανουργιάς ως νέος διακρινόταν για το ωραίο του παρουσιαστικό. Η εντυπωσιακή του εμφάνιση έγινε η αιτία να σωθεί η ζωή του όταν για κάποια συνηθισμένη για την εποχή αιτία καταδικάστηκε σε θάνατο. Ένας ισχυρός Τούρκος, ο Δελή Αχμέτ λυπήθηκε τον νέο Πανουργιά και μεσολάβησε να του χαρίσουν τη ζωή. Μάλιστα τον πήρε στην υπηρεσία του. Αξίζει να σημειωθεί ότι με τον ίδιο περίπου τρόπο είχε σωθεί και ο Αλή πασάς όταν ήταν νέος.

Ο Δελή Αχμέτ έγινε αργότερα κλέφτης και πήρε τον Πανουργιά πρωτοπαλίκαρο. Όταν πέθανε ο Τούρκος κλέφτης ο Πανουργιάς πήρε τη θέση του και συνεργαζόμενος με τον Ανδρούτσο έλαβε μέρος στις επιχειρήσεις του Λάμπρου Κατσώνη. Μετά τον θάνατο του Ανδρούτσου ο Αλή πασάς, για να απαλλαγεί από τον επικίνδυνο αυτό κλέφτη, τον έκανε αρματολό. Αργότερα ο τελευταίος έγινε πάλι κλέφτης, όταν αντικαταστάθηκε στο αρματολίκι από τον Λάμπρο Σουλιώτη. Επειδή ήταν αδύνατο να τον συλλάβει ο Αλή πασάς έδωσε εντολή και πήραν την οικογένειά του στα Ιωάννινα. Τότε ο Πανουργιάς αναγκάστηκε να παραδοθεί - κατ' άλλους να συλληφθεί - από τον Οδυσσέα Ανδρούτσο και να αποσταλεί στον τύραννο της Ηπείρου. Όπως συνέβη σε πολλές περιπτώσεις ο Αλή πασάς δεν έβλαψε τον Πανουργιά αλλά τον κράτησε κοντά του για να τον επιτηρεί.

Όταν ο Αλή πασάς πολιορκήθηκε στα Γιάννενα ο Πανουργιάς κατόρθωσε να φύγει και να επιστρέψει στην ιδιαίτερη πατρίδα του. Οι προύχοντες των Σαλώνων, που ήταν μυημένοι στη Φιλική Εταιρεία, χωρίς να ενημερώσουν τον Τούρκο διοικητή ονόμασαν με έγγραφό τους και τον Πανουργιά αρματολό. Επίσης δεν έδιωξαν τον Λάμπρο Σουλιώτη. Κατά το διάστημα που μεσολάβησε μέχρι την έναρξη του αγώνα ο Πανουργιάς μαζί με τους άλλους οπλαρχηγούς και προύχοντες της περιοχής οργάνωναν με επιμέλεια και φρόνηση τον αγώνα. Ήταν τότε 54 ετών (ή 63, σύμφωνα με την πρώτη εκδοχή για την ημερομηνία γέννησής του).

Όταν ξέσπασε η επανάσταση στον Μοριά ο Πανουργιάς μετέβη στο μοναστήρι του Προφήτη Ηλία, πήρε μαζί του τους προκρίτους της περιοχής για να τους προστατεύει, τακτοποίησε τους άνδρες του, σύστησε εφορία και στις 27 Μαρτίου 1821 ύψωσε τη σημαία της επανάστασης. Έτσι η Άμφισσα έγινε η πρώτη πόλη της Στερεάς Ελλάδας που ύψωσε τη σημαία της Επανάστασης. Λίγες ημέρες αργότερα οι Τούρκοι, οι οποίοι είχαν κλειστεί βιαστικά στο κάστρο της πόλης χωρίς να πάρουν πολλά εφόδια, αναγκάστηκαν να παραδοθούν. Ο Πανουργιάς συγκέντρωσε αρκετά όπλα για τους άοπλους άνδρες του και φρόντισε να μην ενοχληθούν ο αρχηγός των Τούρκων και οι σημαίνοντες από αυτούς, τους οποίους χρησιμοποίησε αργότερα για ανταλλαγή αιχμαλώτων.

Μεγάλη υπήρξε η δράση του Πανουργιά κατά τους αγώνες που ακολούθησαν, κατά τους οποίους θυσιάστηκαν και μαρτύρησαν πολλοί διακεκριμένοι Έλληνες όπως ο Αθανάσιος Διάκος, ο μητροπολίτης Σαλώνων Ησαΐας και άλλοι. Αποκορύφωμα υπήρξε η μάχη των Βασιλικών, όπου μαζί με τον εφάμιλλό του Δυοβουνιώτη πέτυχαν περιφανή νίκη κατά των Τούρκων. Εκεί διακρίθηκε ο γιος του Ιωάννης ή Νάκος Πανουργιάς, τον οποίο ο γερο-Πανουργιάς άφησε στη θέση του και μετά τη μάχη πήγε στον Μοριά για να πάρει μέρος στις εργασίες της Εθνοσυνέλευσης. Εκεί μεσολάβησε, κατά την πολιορκία του Ακροκορίνθου από τον Πλαπούτα, ώστε να γίνει συμφωνία και να φύγουν από το φρούριο 150 Αλβανοί με τα όπλα, τις αποσκευές και χίλια γρόσια ο καθένας.

Σημαντική υπήρξε η συμβολή του Πανουργιά, σε συνεργασία με τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, στην ήττα του Δράμαλη στον Μοριά. Οι οπλαρχηγοί της Στερεάς Ελλάδας μετά την κάθοδο το Δράμαλη στην Πελοπόννησο σφράγισαν κυριολεκτικά την οδό ανεφοδιασμού του και δεν άφησαν να περάσει ούτε μια άμαξα ή ένα μουλάρι για τον στρατό που φιλοδοξούσε να καταπνίξει την Επανάσταση και ο οποίος καταστράφηκε στα Δερβενάκια.

Τον Ιούλιο τoυ 1824 μια μεγάλη στρατιά υπό τον Αμπάζ πασά κινήθηκε από τη Λαμία προς την Άμφισσα. 0 γερο-Πανουργιάς πρότεινε και πέτυχε να πείσει τους συμπατριώτες του να καλύψουν την περιοχή της Άμπλιανης, μεταξύ Γραβιάς και Σαλώνων. Μια δύναμη 700 ανδρών από τα Σάλωνα με επικεφαλής τον γιο του Νάκο έσπευσε να καταλάβει θέσεις για να κλείσει τον δρόμο του εχθρού. Σε σύντομο διάστημα η δύναμη ενισχύθηκε με σώματα άλλων οπλαρχηγών, μεταξύ των οποίων ήταν ο Κίτσος Τζαβέλας, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης και άλλοι. Η μάχη της Άμπλιανης, που διήρκεσε εννέα ώρες, έληξε με μεγάλη νίκη των Ελλήνων, που με ελάχιστες δικές τους απώλειες κατόρθωσαν να σκοτώσουν μεγάλο αριθμό Τούρκων (500 περίπου κατά τις μετριοπαθέστερες εκτιμήσεις) και να πάρουν πολλά λάφυρα.

Τον επόμενο χρόνο το άνθος των ανδρών του Πανουργιά σκοτώθηκε κατά τη μάχη στην περιοχή Πέντε Όρνεα εναντίον πολυάριθμων Τούρκων. Ο γιος του Νάκος, μετά την ανακήρυξη του Καραϊσκάκη σε γενικό αρχηγό, τάχθηκε υπό αυτόν και πήρε μέρος στη μάχη του Χαϊδαρίου και στις επιχειρήσεις του στην ανατολική Ελλάδα.

Μετά την έλευση του πρώτου κυβερνήτη της Ελλάδας, Ιωάννη Καποδίστρια, και την προσπάθεια αυτού να δημιουργήσει τακτικά στρατεύματα, ο Νάκος Πανουργιάς διορίστηκε πεντακοσίαρχος στη χιλιαρχία του Δυοβουνιώτη. 0 γερο-Πανουργιάς το 1833 διορίστηκε μέλος μιας οκταμελούς επιτροπής η οποία συστάθηκε στο Ναύπλιο για να εξετάσει τις υπηρεσίες που είχαν προσφέρει οι αγωνιστές κατά τη διάρκεια της επανάστασης. Η επιτροπή αυτή συστάθηκε και σε άλλα μέρη μετά τη διάλυση των άτακτων στρατευμάτων από την Αντιβασιλεία. Μετά το τέλος των εργασιών της, ο αγωνιστής επέστρεψε στην Άμφισσα, όπου και πέθανε τον επόμενο χρόνο (1834).

Ο Πανουργιάς εκτός από την ανδρεία και την ικανότητά του περί τα στρατιωτικά, στα οποία έδειξε μοναδική αποφασιστικότητα, τήρησε συνετή στάση έναντι των αρχόντων της ιδιαίτερης πατρίδας του, τηρώντας τα μέτρα που αποφάσιζαν και μη επιτρέποντας καμία ανυπακοή ή απειθαρχία.



ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
τεύχος 74

Ο Επίσκοπος Σαλώνων Ησαΐας

"Και πριν αρχίσει ο πόλεμος, θυμίσου, ο Ησαΐας να βγη ψηλά στο ξέφαντο κι εκείθε να κηρύξη τον φοβερόν τον όρκο μας, για να γνωρίση ο κόσμος ότι το ράσο του παπά κι η μίτρα του Δεσπότη θα γεννούν χάρου φλάμπουρο και σκιάχτρο και σκοτάδι και κατασάρκι μελανό στην Αγια Τράπεζά μας όσο σ' αυτά τα χώματα δαφνοστεφανωμένη η δουλωμένη εκκλησιά το μέτωπο δε δείξη". (Απ.Βαλαωρίτη, "Έργα")
Δεν αρκούν λίγες σελίδες για να περιλάβουν το βίο και το έργο του Ησαΐα. Ο αγνός αυτός πατριώτης, ο πολεμάρχης κληρικός και εθνικός κήρυκας της Επανάστασης του '21, ο επίσκοπος Σαλώνων Ησαΐας, υπήρξε όντως μια μεγάλη μορφή του Αγώνα.
Σαν παραμύθι μοιάζει η ιστορία που ακολουθεί παραμύθι γιατί περιέχει τη γοητεία της υπερβολής και του μεγαλείου, που γαλουχώντας διαδοχικά γενιές των προγόνων μας φτάνει κάποτε ως τις μέρες μας.

Γύρω στα 1750, καθώς ξημέρωναν Χριστούγεννα, ένας λεβεντόπαπας από τη Δεσφίνα, ο παπα-Στάθης, γύριζε βιαστικά από την Αντίκυρα, καβάλα στο μουλάρι του, να λειτουργήσει στης Δεσφίνας την εκκλησιά. Το χιόνι έπεφτε πυκνό τριγύρω. Ξάφνου άκουσε μια φωνή να ζητάει βοήθεια. Πλησίασε και βρήκε μέσα σε μια σπηλιά τον Αρβανίτη Αλή, ζαμπίτη της Αντίκυρας, να καίγεται στον πυρετό. Ο παπα-Στάθης φόρτωσε τον Αλή στο μουλάρι, τον ανέβασε στη Δεσφίνα και τον περιποιήθηκε στο σπίτι του σώζοντάς τον από βέβαιο θάνατο. «Βουνό με Βουνό δεν συναντιέται, άνθρωπος με άνθρωπο ανταμώνουν», είπε όταν συνήρθε ο Aρβανίτης Αλής στον παπα-Στάθη.. Όμως οι δυο τους δεν έλαχε ποτέ να επανανταμώσουν. Ο θρύλος σταματάει εδώ για να συναντήσει αργότερα την ιστορία.
Ο παπα-Στάθης της Δεσφίνας είχε γυναίκα την Αρχόντω, τρεις γιους και δύο κόρες. Ο μεγάλος γιος, ο Γιάννης, έγινε τσοπάνης. ο δεύτερος, ο Θεοδόσης, πήγε καλόγερος στο μοναστήρι του Οσίου Λουκά. Το τρίτο παιδί γεννήθηκε το.1778.0 παπα Στάθης του 'δωσε το όvομα Ηλίας και θέλησε να τονε κάνει. παπά. Δεκαοχτώ χρονώ τον έστειλε στα Σάλωνα όπου δίδασκε ο καλόγερος - δάσκαλος του -Γένους- Γεράσιμoς Λύτσικας , να μάθει λίγα γράμματα. Το 1797 έφυγε από τα Σάλωνα και γίνεται καλόγερος στο μοναστήρι του Προδρόμου της Δεσφίvας λαμβάνοντας το όνομα Ησαΐας, που διατήρησε σ' όλη του τη ζωή. Όμως η δίψα του για μάθηση τον έσπρωχνε σε κάτι καλύτερο. Έτσι μια μέρα εγκαταστάθηκε στο μοναστήρι του Οσίου Λουκά όπου μόναζε και ο αδελφός του. Εκεί, μέσα στη βιβλιοθήκη τoυ νέου μοναστηριού συμπλήρωσε ο Ησαίας τn μόρφωσή του τις ώρες της σχόλης. Για την αφοσίωσή του στα θεία και το ζήλο του, γρή­γορα έγινε διάκος. Τότε ξυπνάει μέσα του ο πόθος για τη λευτεριά όλης της Ρωμιοσύνης. Όμως οι γνώσεις που είχε αποκτήσει δεν του αρκούσαν. Τα Γιάννενα, το φημισμένο κέντρο με σχολειά και δασκάλους σαν τον Μπαλάνο και τον Ψαλίδα, ασκούσαν στoν Ησαΐα μια ακατανίκητη έλξη και γοητεία, Για 'κεί εκίνησε ο ανήσυχος καλόγερος του Οσίου Λουκά.

Πέρασαν πολλά χρόνια απ' τη χριστουγεννιάτικη εκείνη νύχτα που ο παπα-Στάθης είχε σώσει τον Αρβανίτη, τώρα αυτός ο Αρβανίτης αφέντευε τα Γιάννενα. έτσι μας λέει ο θρύλος. Είναι ο Αλή Πασάς απ' το Τεπελένι. Ο παντοδύναμος δυνάστης δεν ξέxασε το καλό που του 'χε κάνει ο παπάς της Δεσφίνας. Έστειλε απεσταλμένο με «γραφή» στον Ζαμπίτη της Δεσφίνας που τον πρόσταζε να στείλει στα Γιάννενα τον παπα-Στάθη. Όμως ο παπάς δεν ζούσε και σύμφωνα με την προσταγή πήρανε τα δυο του παιδιά, τον Γιάννη και τον Ηλία. Ο Αλής θέλοντας να εκπληρώσει το καλό στα παιδιά του σωτήρα του τα έβαλε να του ζητήσουν ό,τι ήθελαν για να προστάξει να γίνει. Ο Γιάννης αρνήθηκε. Ο Ηλίας ζήτησε απ' το βεζίρη να τον βοηθήσει να σπουδάσει. Ο Αλής δέχτηκε με χαρά του. Τον έμπασε τρόφιμο σ' ένα καλό ελληνικό σχολείο κι ύστερα τον έστειλε γι' ανώτερες σπουδές στην Πόλη. Η αληθινή αιτία που έφτασε στ' αυτιά του Αλή το όνομα του Ησαΐα ήταν η φήμη που απέκτησε καλλιεργώντας στενές σχέσεις με επίσημα πρόσωπα. Ο Αλής τον γνώρισε πρώτα κι εκτιμώντας το ήθος και το χαρακτήρα του θέλησε να τον βοηθήσει στη στα­διοδρομία του, στέλνοντάς τον να τελειώσει τις σπουδές του στην Πόλη.
Στην Κωνσταντινούπολη ο Ησαΐας απέκτησε πολλές γνωριμίες, ειδικά με τους Φαναριώιες, και συνδέθηκε με το Πατριαρχείο. Εκεί γνώρισε τον πατριάρχη Γρηγόριο τον Ε' κι απέκιησε στενό σύνδεσμο μαζί του. Όμως ο προορισμός του ήταν άλλος. Σύντομα γύ­ρισε στο χωριό του τη Δεσφίνα ως ιερέας να εκπληρώσει την ιερατική του αποστολή. Ο Αλής τον διόρισε συγχρόνως διοικητή της περιφέρειας. Στο διάστημα αυτό έγραψε «Εκκλησιαστικούς λόγους» κι ένα «Χρονικό της Ρούμελης» που χάθηκε και στέρησε την ιστορία μας ίσως από ένα σπουδαίο έργο.

Μετά το θάνατο του επισκόπου Σαλώνων Ιωακείμ η επισκοπή έμεινε ορφανή από αρχιερέα. Όλης της επαρχίας των Σαλώνων τότε η προσοχή στράφηκε αυθόρμητα στον Δεσφινιώτη Ησαΐα. Ο Αλή πασάς, θέλοντας να δημιουργήσει περιβάλλον από δικούς του αφοσιωμένους ανθρώπους, στέλνει γράμματα στον πατριάρχη και τον παρακαλεί να δο­θεί η θέση του Ιωακείμ στον Ησαΐα. Μα κι ο πατριάρχης γνωρίζει καλά τον Ησαΐα. Έχει κιόλας εκτιμήσει τα προσόντα του. θ' αποκτούσαν τα Σάλωνα δεσπότη αρεστό στο σατράπη. ’λλωστε θα μπορούσε να μεσιτεύει για ν' αποφεύγουν οι χριστιανοί τις ραδιουργίες του
Έτσι το 1818 ο πατριάρχης χειροτονεί δεσπότη τον Ησαΐα. «Ησαΐας επίσκοπος Σαλώνων ή Σόλωνος». Για το δεσπότη αρχίζει ένα νέο στάδιο δράσης προς όφελος των καταφρονεμένων Χριστιανών της επαρχίας. Eπαναφέρει στα Σάλωνα την έδρα της επισκοπής η οποία για μερικά χρόνια είχε μεταφερθεί στο Χρισσό. Mοιράζει κατόπιν όλα τα εισοδήματά του στους φτωχούς, δανείζεται από τους πλούσιους Σαλωνίτες χρήματα, τα μοιράζει κι αυτά. Τα ανθρωπιστικά του αισθήματα τον κάνουν αγα­πητό και λατρευτό σ' όλη την επαρχία. Ο Πανουργιάς, αρματολός της περιοχής, τον κάνει φίλο του και τον αποκαλεί δεξί του χέρι. Στο δεύτερο χρόνο της χειρoτονίας του δέχεται το μυστικό της Φιλικής Εταιρείας. Σης παραμονές του Αγώνα μαζεύει χρήματα, αγοράζει όπλα και τ' αποθηκεύει μυστικά στα Σάλωνα. Τα όπλα μετέφερε απ' την Ευρώπη με τα δυο του καράβια ο Γαλαξιδιώτης ναυτικός Φούντας ή Γκανούτας.

Κείνο τον καιρό είχε φτάσει στην επαρχία των Σαλώνων κάποιος παπα-Ανδρέας Μόρης απ' την Κουκουβίστα. Ζωσμένος τ' άρματα πάνω από τα ράσα παρενοχλούσε τους Τούρκους κάθε τόσο. Εκείνοι διαμαρτύρονταν στο δεσπότη, ενώ ο Αλή πασάς ζητούσε επίμονα τον παπα-Ανδρέα. Η θέση του ιεράρχη έγινε δύσκολη. Ήθελε να βοηθήσει τον παπα-Ανδρέα χωρίς να δυσαρεστήσει τους Τούρκους και τον Αλή, μην τύχει και τους κινήσει υποψίες. Γράφοντας ο Ησαΐας στον πατριάρχη Γρηγόριο του ζητούσε μεταξύ των άλλων τη συμβουλή του για το θέμα του παπα-Ανδρέα. Ο πατριάρχης τού απάντησε με επιστολή που έφερε ημερομηνία 20 Δεκεμβρίου 1820- να υπερασπίζεται κρυφά τον γενναίο Κουκουβιστιανό αγωνιστή και συγχρόνως να υποκριθεί άγνοια στο Βεζίρη, να τον καταπραΰνει με λόγια και υποσχέσεις, αλλά να μην παραδώσει τον Μωρή εις λέοντος στόμα. Ο Ησαΐας πράγματι περιέθαλψε τον παπα­Ανδρέα Μόρη σαν Κουκουβιστιανό όπως του άξιζε. Και κείνος, μόλις ξέσπασε η Επανάσταση, βρέθηκε πλάι στον Πανουργιά και πολέμησε λιονταρίσια. Συγχρόνως ο πατριάρχης καλούσε μ' απεσταλμένο τον Ησαΐα στην Κωνσταντινούπολη να του μεταβιβάσει τις τελευταίες εντολές για τη μεγάλη στιγμή που πλησίαζε.
Για να θολώσει τα νερά και να μην υποψιαστούν οι αγάδες της Ρούμελης για το ξαφνικό ταξίδι του δεσπότη, συγκάλεσε το ηγουμενικό συμβούλιο του Οσίου Λουκά -που υπαγόταν τότε στην επισκοπή Σαλώνων- για τις εκκρεμείς υποθέσεις του μοναστηριού, μαζί με ων Ησαΐα. Έτσι τις πρώτες μέρες του1821 ο επίσκοπος βρισκόταν, μαζί με τον αδελφό του Θεοδόσιο και τον ηγούμενο Χατζή, στην Πόλη κι έπαιρνε οδηγίες από τον πατριάρχη. Στις 11 Μαρτίου, σ' ένα απόμερο σημείο του κόλπου της Αντίκυρας, αποβιβάστηκε ο ταξιδιώτης δεσπότης κι από 'κεί έφτασε στο μοναστήρι του Οσίου Λουκά, όπου, ειδοποιημένος, τον περίμενε ο Θανάσης Διάκος. Όλα είναι έτοιμα. Μετά τον εσπερινό ο Ησαΐας ορκίζει τα παλικάρια πάνω στο ευαγγέλιο. Ύστερα αναχώρησε για τα Σάλωνα, μάζεψε τους προύχοντες και τους προκρίτους και τους ανέθεσε την οργάνωση. Την εκτέλεση θ' αναλάμβανε ο καπετάνιος της επαρχίας ο γέρο Πανουργιάς. Πολεμοφόδια μεταφέρονται από το Γαλαξίδι και μοιράζονται στα σπίτια των προυχόντων­, χωρίς οι τούρκοι να αντιληφθούν το παραμικρό. Η Επανάσταση είχε μπει στο δρόμο της. Ζήτημα ημερών το ξέσπασμά της. Στις 24 Μαρτίου , στο μοναστήρι του Προφήτη Ηλία, ο Ησαΐας συγκέντρωσε τον Πανουργιά με τα παλικάρια του και τους προεστούς των Σαλώνων Αναγνώστη Γιαγτζή, Ρήγα Κοντορήγα και Αναγνώστη Κεχαγιά, έκαναν δοξολογία και ύψωσαν τη σημαία της Επανάστασης στην περιοχή των Σαλώνων. Ο πόθος του ιεράρχη είχε εκπληρωθεί οι κόποι του είχαν καρποφορήσει.

Στις 26 Μαρτίου ο Ησαΐας ξαναβρίσκεται στο μοναστήρι του Οσίου Λουκά με τον Θανάση Διάκο. Και στο χάραμα της άλλης μέρας οι καλόγεροι έψαλαν την δοξολογία. Ήταν το γλυκό χάραμα της λευτεριάς. Έτσι κηρύχτηκε η Επανάσταση και στη Βοιωτία. Ο αρχηγός Θανάσης Διάκος είχε πάρει την ευλογία του δεσπότη και ξεκιvούσε με τα παλικάρια του για το μεγάλο Αγώνα. Ο Ησαΐας κατέθεσε τα άμφιά του στον Όσιο Λουκά, αρματώθηκε και ξεκιvώvτας για τα Σάλωνα έριξε μια στερνή ματιά στο μοναστήρι. Δυο δάκρυα κύλησαν από τα μάτια του δεσπότη και κατάβρεξαν ης ροδόχροες παρειές του.
Δύο μέρες έμεινε ο ιεράρχης στο μοναστήρι του Προφήτη Ηλία να παρακολουθήσει την Επανάσταση που είχε ξεσπάσει στα Σάλωνα αυθημερόν. Σαν έμαθε πως όλα πήγαιναν καλά και πως οι Σαλωνί­τες κλείσανε τους Τούρκους στο Κάστρο, έφυγε για τη Λιβαδειά, όπου έφτιαξε μ' άλλους δύο ιεράρχες την Επαναστατική Επιτροπή. Είναι το μόνο σωζόμενο έγγραφο που φέρει την υπογραφή του Ησαΐα.
Ο επίσκοπος γύρισε σύντομα στα Σάλωνα. Έπρεπε να ετοιμάσει την άμυνα. Ο Πανουργιάς με 500 άνδρες είχε πάρει το Κάστρο (10 Απριλίου 1821, ανήμερα του Πάσχα). Από τ:α λάφυρα αρματώθηκαν οι Σαλωνίτες του Πανουργιά κι έτρεξαν να συναντήσουν τους Διάκο και Δυοβουνιώτη που βρίσκονταν στα όρια του Ζητουνιού, περιοχής Λαμίας. Μαζί τους ακολουθούσε ένας ακόμη αρματωμένος πολεμιστής. Ήταν ο δεσπότης Ησαΐας.


Όσο κι αν ψάξουμε τις σελίδες του '21 δεν θα βρούμε άλλο δεσπότη να λαβαίνει μέρος σε μάχες. Ιεράρχες μάρτυρες ήταν αρκετοί στον Αγώνα. Πολεμισιής όμως παραμένει μοναδικός ο Ησαΐας!
Ούτε να ιερουργήσει δεν κάθησε το πρώτο ελεύθερο Πάσχα στα Σάλωνα. Δεν προλάβαινε. Στο πολεμικό συμβούλιο που έγινε στους Κομποτάδες στις 19 Απριλίου αποφασίστηκε ο Πανουργιάς να κρατήσει το κέντρο. Έπιανε τον ξεροπόταμο Ντούνο κι όλο το κάτω μέρος της Χαλκωμάτας. Στο χωριό Μουσταφάμπεη έστειλε ο Πανουργιάς τον Κομνά Τράκα και τον παπα-Ανδρέα με τα παλικάρια του. Ο ίδιος με τους υπόλοιπους και τον Μαμούρη θα μένανε στη Χαλκωμάτα. Ο Ησαΐας την κρίσιμη εκείνη στιγμή έμεινε κοντά στο σαλωνίτικο σώμα, δίνοντας κουράγιο στους Έλληνες που αντίκριζαν από μακριά το πολυάριθμο στρατόπεδο του εχθρού.

Στη μάχη που ακολουθεί στη Χαλκωμάτα ο πολυάριθμος κι εμπειροπόλεμος στρατός του Βρυώνη κατατροπώνει τους λιγοστούς Έλληνες αγωνιστές. Ο Πανουργιάς τραυματίζεται. Ένα εχθρικό βόλι βρίσκει και τον Ησαΐα. Ο αδελφός του ο παπα-Γιάννης πέφτει κι αυτός νεκρός. Ένα παλικάρι, ο έφορος του στρατού Μαρκόπουλος, βλέποντας τον ιεράρχη να μένει πίσω λαβωμένος, τον σηκώνει στον ώμο του κι αρχίζει να τρέχει. Ο Ησαΐας τον παρακαλεί: «Αφησέ με τέκνον μου και σώσε τουλάχιστον σεαυιόν ως χρησιμότερον». Ο ανήφορος του Καλλίδρομου, στητός, εξουθενώνει τον Μαρκόπουλο. Και αποθέτει κοντά στην πηγή της Χαλκωμάτας το «πολύτιμον φορτίον». Φεύγοντας ο Μαρκόπουλος άκουσε τον Ησαΐα να φωνάζει: «Παναγία μου, σώσον τουλάχιστον την Πατρίδα». Αυτά ήταν τα τελευταία του λόγια. Οι Τούρκοι καταφθάνουν κι αποτελειώνουν τον ιεράρχη. Όταν την άλλη μέρα οι Τούρκοι παλούκωσαν τον Διάκο, βάλανε γύρω από την σούβλα περίπου 80 κεφάλια που 'χαν κόψει στη μάχη της Αλαμάνας. Ένα από αυτά ήταν και του Ησαΐα.

Ο Βαλαωρίτης ως επίλογο στο τρίτο άσμα του Διάκου βάζει αυτούς τους στίχους: «... Στ' αγέρι κρεμασμέvα ωσάv καντήλια τ' ουραvού, απoβραδίς δυο φώτα εφάvnκαv στη σκοτειvιά.... Καvείς δεv τάχε αvάψει. Κ' έvας που πέρασε απεκεί, καλόγερος, διαβάτnς, κ' είδε το θάμμα κ' έδραμε, στα λάμψη δυο κεφάλια ηύρε που πλάγιαζαv γλυκά.... τώvα του Παπαγιάvvn και τάλλο του Δεσπότη του. Γοvατιστός εμπρός τους έμειv' ο γέρος κ' έκλαψε. Τους έρριξε τρισάγιο τα φίλnσε στο μέτωπο και με το δοκαvίκι έσκαψε λάκκο κ' έθαψε τ' αχώριστα τ' αδέλφια. Βλογάει το χώμα τpεις φοραίς.... Εκαμε το σταυρό του και χάvεται στnv ερnμιά. Eσβήστηκαv τα φώτα».

Ο Ησαΐας παραμένει ένα αγνό σύμβολο του αδούλωτου Ελληνισμού. Το μαρμάρινο άγαλμά του στήθηκε από τους Αμφισσείς τον Ιούλιο του 1931 στη μεγάλη πλατεία της ’μφισσας που από τότε φέρει τ' όνομά του. Σ' εκείνα τ' αποκαλυπτήρια ο γυμνασιάρχης του Γυμνασίου της πόλης σε προσφώνησή του κατέληξε με τούτα τα πικρά λόγια:

«Σε αδίκησε η Ιστορία...

Σε λησμόνησε η Πατρίδα».

Το κείμενο ανήκει στον Ερευνητή - Ιστορικό Δρόσο Κραββαρτόγιαννο

http://www.fokida.gr/site/categories/epanastassi/episkopos_salonon_isaias.csp